Sy Hersh: US Already Attacking Iran 6/29/08
Polish contribution to the Allied victory in World War 2 (1939-1945)
Poland was the only country to fight in the European theatre of war from the first to the last day of the greatest armed conflict in the history of mankind. The war began with invading Poland: first, on September 1st, 1939, by the Nazi Germany, soon after, on September 17th, by the Soviet Union. Both invaders acted in concert, upon the Ribbentrop - Molotov Treaty (concluded on August 23rd). The allies of Poland - Great Britain and France - declared war upon Germany on September 3rd, but did not undertake any efficient military actions (the so-called "Phony War"). The Soviet Union joined the anti-Nazi alliance only in the summer of 1941, when invaded by Germany. The United States, although they gave a lot of significant material aid, joined the military actions within the frames of the coalition in December 1941 when assaulted by Japan and when Germany declared war upon them.
In the Polish contribution to the defeat of Germany in the first place we notice determination and perseverance: despite the severe defeat in 1939, the Poles formed armies five more times, including four outside of their country: in France in 1939, in the United Kingdom in the summer of 1940 (after the defeat and capitulation of France), in the USSR in 1941 (the army of Gen. Anders that fought later in the South of Europe), and then again in the Soviet Union in 1943 there emerged the one that later fought at the Red Army's side. The fifth Polish army, created at the end of September of 1939 was the conspiratorial armed force in the occupied territory. For the entire period of the war there also existed the very important "silent front" - the intelligence. Probably up to 2 millions Poles served since September 1st, 1939 to May 8th, 1945 in all the Polish military formations - regular armies, partisan troops and underground forces. In the final stage of war the Polish troops on all the European fronts amounted to some 600 thousands soldiers (infantry, armored troops, aircraft and navy), and in the summer of 1944 while entering the open fight with the retreating Germans, the armed underground numbered more than 300 thousands sworn soldiers. It can be concluded that Poland put in the field the fourth greatest Allied army.
Basic bibliography:
Józef Garliński, Poland in the Second World War, 1939-1945, London 1985
ed. Edward Pawłowski, Wojsko Polskie w II Wojnie Światowej, Warszawa 1995.
The 1939 Campaign
At the outbreak of the war, Polish army was able to put in the field almost one million soldiers, 2800 guns, 500 tanks and 400 aircraft. On the September 1st, the German forces set to war against Poland amounted to more than 1.5 million solders, 9000 guns, 2500 tanks and almost 2000 aircraft. The Red Army began the invasion sending in the first lot more than 620 000 soldiers, 4700 tanks and 3200 aircraft. Despite the overwhelming odds and the necessity of defense against the offensive in all directions, the Polish army fought for 35 days. Warsaw held until September 28th, the Polish garrison of Hel Peninsula for more than a month. The last battle against German troops took place on October 5th.
Polish losses in combat against Germans (killed and missing in action) amounted to ca. 70 000. 420 000 were taken prisoners. Losses against the Red Army added up to 6000 to 7000 of casualties and MIA, 250 000 were taken prisoners. Of these, almost all of the officers were murdered in the spring on 1940 in Katyn, Kharkiv and Tver upon Stalin's decision. Although the Polish army - considering the inactivity of the Allies - was in an unfavorable position - it managed to inflict serious losses to the enemies: 14 000 German soldiers were killed or MIA, 674 tanks and 319 armored vehicles destroyed or badly damaged, 230 aircraft shot down; the Red Army lost (killed and MIA) about 2500 soldiers, 150 combat vehicles and 20 aircraft. For many weeks Poland contained significant German forces, no advantage of this was taken by the Allies. Besides that, the necessity to reinforce the destroyed in Poland German military forces gave France and Great Britain more time to prepare to repulse invasion.
Basic bibliography:
Paweł Wieczorkiewicz, Kampania 1939 roku, Warszawa 2001;
Steven J. Zaloga, Poland 1939. The Birth of Blitzkrieg, London 2002;
Alexander B. Rossion, Hitler Strikes Poland. Blitzkrieg, Ideology, and Atrocity, Kansas 2003.
The underground army home
Home Army
In the night from September 26th to 27th, 1939, a day before Warsaw's capitulation, General Michał Karaszewicz-Tokarzewski received from the Commander-in-Chief of the Polish army (at the time interned in Romania) an order to create a military conspiracy. Over a few weeks he summoned up a group of officers who avoided captivity and from the scratch they built the most powerful underground army in the occupied Europe. The first name of it was Służba Zwycięstwu Polski (SZP - Polish Victory Service), later Związek Walki Zbrojnej (ZWZ - Union for Armed Struggle), and from February 1942 - Armia Krajowa (AK - Home Army). This resistance is widely known under this last name. The actual creator of the Home Army was Gen. Stefan Rowecki (also known as "Grot") who was the chief of staff first, and from June 1940 to June 1943 - the Commanding Officer. After his seizure by Gestapo, this post was taken by Gen. Tadeusz Komorowski (aka Bór). The Home Army, being a voluntary force, in the same time was both a part of Polskie Siły Zbrojne (PSZ - or PAF - Polish Armed Forces) whose high command was located in exile, and the most important element of the Polish Underground State. The main goal of the AK was preparation and conducting the national uprising in case of advancing frontlines or general collapse of the German armed forces. There were created suitable structures - staff, high commands of arms and services, territorial commands (regions, and on lower level - districts), weapons were collected, officers and soldiers trained, information about enemy gathered. However, because of the atrocious nature of the German occupation, public feelings and attitude, it was necessary to undertake daily struggle. Therefore the AK activities consisted of two strictly connected to each other parts: 1. the daily conspiratorial struggle, 2. the national uprising (during which the Home Army was supposed to recreate the full structure of armed forces).
Parallel to the official army there emerged military units of political parties, conspiracies based upon social organizations (e.g. upon the Fire Brigades emerged Skała, or "the Rock") and youth associations (e.g. Szare Szeregi, or "the Grey Ranks", based upon the Związek Harcerstwa Polskiego, or the "Polish Scouting Association"). They emerged thanks to the sabotage groups prepared by the General Staff before the war's outbreak. One of the tasks of the AK Commanding Officer was uniting them into one force. This took quite a lot of time. Eventually, only a part of radical nationalists (NSZ - Narodowe Siły Zbrojne - National Armed Forces) and, emerging up from the summer 1942 - military units of communist party remained out of the AK structures. In the spring of 1944, when the process of unification was ended, the Home Army numbered more than 300 thousand sworn soldiers.
Apart from the staff and territorial structures there existed special units dealing among others with subversion and sabotage. In April 1940 the Związek Odwetu emerged (ZO - Retaliation Union), later transformed into the Kierownictwo Dywersji (Kedyw - Subversion Command) which acted on central level and in each region. In September 1941, because of the change in the Polish-Soviet relations the organization "Wachlarz" (or the "Fan") was created. It dealt with intelligence and sabotage closely behind the German-Soviet frontlines. From January 1st 1941 to June 30th, 1944 within the frames of daily struggle the AK and subordinate units ditched among others 732 trains, set fire to 443 transports, destroyed about 4300 vehicles, burnt 130 magazines of weapons and equipments, damaged 19 000 train carriages and 6900 engines, set fire to 1200 gasoline tanks, blew up 40 railway bridges, destroyed 5 oil shafts, froze 3 blast-furnaces, conducted about 25 sabotage acts in war factories, 5700 attempts on officers of different police formations, soldiers and volksdeutschs (Polish citizens of German origin that volunteered to quisle with Germans), set free prisoners of 16 prisons. The partisan troops - active from 1943 - fought more than 170 combats, killing more than 1000 Germans. At the beginning of 1944 there were about 60 active AK partisan troops (some numbered up to a few hundred soldiers) and about 200 sabotage squads. The AK organized a few conspiratorial groups in some of the concentration camp (e.g. in Auschwitz) and among Poles sent to Germany for slave work. The runaway allied prisoners of war were also helped. A contact by radio and couriers with the Polish government in exile and the Commander-in-Chief staff was also maintained. There functioned permanent transfer bases (the most important one in Budapest) and courier routes (e.g. to Sweden). Since February 1942 began to arrive the trained in England Polish sabotage and intelligence officers (the so called "cichociemni" - literally the "silent and dark ones"). In total 316 of them were parachuted in Poland. There also was a subversion propaganda action going on, addressed to German soldiers (the so called Action "N"). The AK conducted some large publishing activities: there were about 250 newspapers edited, including the largest resistance title - "Biuletyn Informacyjny" (Information Bulletin), which was published from November 5th, 1939 up to January, 1945. Besides the "Biuletyn" there were also issued military books of rules, handbooks and manuals for the cadets of the underground military schools (some 8600 soldiers graduated from them). As it can be seen, there were many various activities going on. Their own contribution to fight against the occupation regime paid Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB - Jewish Fighting Organization) and the supported directly by the AK Żydowski Związek Wojskowy (ŻZW - Jewish Military Union) - mainly in the form of the heroic and desperate Warsaw Ghetto Uprising (April 19th - May 16th 1943).
To the most spectacular actions of the Home Army belong: paralyzing the railway junction in Warsaw (night from October 7th to 8th , 1942), recapturing the prisoners in Pińsk (January 18th, 1943), bomb assault in a city railway station in Berlin (February 15th, 1943), recapturing the prisoners in downtown Warsaw (the so-called Arsenal action, March 26th, 1943), assassination of Franz Kutschera, the SS and Police Commander for the District of Warsaw (February 1st, 1994).
It is estimated that until July, 1944 about 34 thousand soldiers of the Home Army and subordinate units were killed- some in combat but mostly they were executed or tortured to death in prisons - more or less 10% of the ranks. Among the "cichociemni" the losses added up to 1/3 of the ranks.
The Underground State
It was possible to build up the conspiratorial army to such a great size and manage for it to be so active only because it was closely connected with the Polskie Państwo Podziemne (PPP - the Polish Underground State) and civil resistance. The PPP was a unique phenomenon: in none of the European states there existed such a vast and differentiated structure. Besides the AK the main component of the PPP was Delegatura Rządu na Kraj (Government Delegate's Office at Home) which created a network of underground administration of all levels. The Kierownictwo Walki Cywilnej (Civil Fighting Executive) coordinated the activities of the so-called "little sabotage", undertook propaganda actions and activities aiming at maintaining the morale and spirit of resistance against Germany. A daily set of news was prepared for the Polish radio "Świt" (or the"Dawn") which broadcast from England but pretended to exist in Poland. The Kierownictwo also conducted secret education (including university level), helped the families of the victims of the invader and ran a separate action aiding the Jews ("Żegota"). It had its sections in prisons, by the post offices employees blocked the denunciations sent to German authorities, prepared plans for the after-war period and projects of running the territories that were expected to be captured on Germany (Biuro Ziem Nowych - the New Lands Office).
There existed secret courts (civil and military ones), which sentenced the traitors and punished Nazi collaborators with infamy. Another part of the PPP was the existing from 1940 representation of political parties which eventually was named Rada Jedności Narodowej (RJN, the Council for National Unity) and was a substitute of the parliament. The RJN published proclamations and program declarations (e.g. about the goals of war and future political system of the country). Besides the PPP there functioned hundreds of social, political and cultural associations, there were published more than two thousand books and brochures and more than 1.8 thousand different periodicals. Within the resistance but outside of the PPP were situated only extreme organizations: the NSZ on the right side and the communists on the left. Both these formations tried to create their own substitute of quasi-state structures.
"Burza" (the "Tempest")
The plans of national uprising, which was the main goal of the AK, were changed a few times. The first one emerged when there still existed the Soviet-German alliance, the second one when the Soviet Union joined the anti-Nazi coalition. The last one was elaborated in the autumn of 1943 after breaking off by Moscow the diplomatic relations with Poland and when it turned out for sure that the Polish territory would be first entered by the Red Army. In this plan the uprising received the codename "Burza" (the "Tempest"). It assumed that the very moment when the frontlines would advance close to Poland, all the troops and structures of the AK would be called up to arms under the names of the pre-war Polish Army units (divisions and regiments), and increase sabotage actions. But first of all, they would begin to fight openly the retreating German troops, trying to get in touch at tactical level with the Red Army. In captured cities the underground authorities would come to light (the region and district delegate offices), take over the power and welcome as hosts the entering Soviet troops. Thus the uprising was to be a successive action and not just a one-time appearance in the entire country.
"Burza" began on January 15th, 1944 with mobilization in Volhynia (the so-called "Polskie Kresy Wschodnie" - the Polish Eastern Borderlands) where local troops - transform into the 27th Volhynian Infantry Division of the AK - began actions against the Germans. However, when during the fights the AK units had to cross the frontlines, they were disarmed by NKVD (the Peoples Commissariat for Internal Affairs - Soviet secret political police). Despite the negative turnout, the AK High Command decided to continue the "Burza". More and more mobilized units entered the combat, and the greatest concentration of troops fought together with the Red Army in the battle of Vilnius (July 6th and 7th, 1944). A few days later the NKVD troops surrounded the Poles, disarmed them and interned. A part of them were able to manoeuvre out of encirclement. Again, the AK continued the insurgent action and its troops participated in capturing the subsequent cities and town: together with the Red Army in case of the big cities (like Lviv or Vilnius), or often on their own, in case of attacking some smaller German garrisons. For instance, in the region of Lublin, the AK units captured 7 cities on their own and 11 more together with the Soviets. The "Burza" covered a large territory from the Carpathians to Vilnius and the Lower Bug River, some 120 thousand soldiers fighting. On July 30th, 1944, Stalin ordered to disarm the AK, and the representatives of the Underground State that came out of the hiding and took over the offices were arrested. At least 20 to 30 thousand people were deported to penal colonies in the interior of the Soviet Union, most of them have never returned.
The Warsaw Uprising
Because of the experiences from the East and fears that fights in Warsaw would cause the destruction of the city and losses among the civil population, the opinions whether the "Burza" should take place varied. Eventually, it was decided that the battle of Warsaw would have not only the military significance but also political one. The emotional tension among the citizens and a hearty will to fight expressed by the AK soldiers were also taken into consideration. Finally the decision about starting the uprising in Warsaw was made (with participation of the Government Delegate Home and the head of RJN) on July 31st, when the advancing Red Army units were coming close to the lying on the eastern bank of the Vistula River city district of Praga. Some 23 000 of the AK soldiers started the uprising in the afternoon of August 1st, 1944, under the Warsaw Region Commanding Officer, colonel Antoni Chruściel (aka "Monter"). Although during the first few days of combat the insurgents captured a lot of strategic objects, and as the days went by the ranks were increasing (together there fought some 34 thousands of soldiers), the Home Army was unable to fully drive the Germans out of the downtown, nor to seize the main communication routes and bridges. The 16-thousand-strong German garrison was significantly reinforced (including the troops specializing in fighting partisans) and on August 5th, 1944, the Germans began to counter-strike, using tanks, heavy artillery and assault aircraft. In the first of recaptured districts (Wola), the German troops committed a mass slaughter of civilians. This was to happen again later a few times. The attacking German columns split Warsaw into the "insurgent islands", the contact between which was managed by secret passages through cellars and sewers. In these areas the authority was taken over by Polish administration, newspapers were published, a radio station broadcast ("Błyskawica", or the "Lightning"), municipal services worked.
It was expected that the battle would last a few more days, until the Red Army entered the city. Despite many pleas, including the ones from the Polish prime-minister who was paying a visit in Moscow since July 31st, sometime before August 8th, Stalin ordered to delay offensive actions nearby Warsaw. He did not even agree for the allied transport airplanes to land on Soviet airfields which practically precluded helping the uprising by airdropping the supplies, because the nearest airfields were located in England and Italy. Not till the middle of September, when the uprising was already on the verge of disaster, a mass air-drop was possible but the insurgents took over only some 47 tons of it. The battle dragged on, the death toll among the civilians increased, there lacked food, water and medicines. Capturing Praga by the Red Army and unsuccessful attempts of the Polish troops commanded by General Berling to establish a bridge-head in the left-bank Warsaw did not change the situation. On October 2nd, 1944, the insurgents capitulated. Some 150 000 civilians were killed, most of the city was utterly ruined (later on special German squads kept destroying the remaining buildings), 520 000 citizens expelled of the city. 17 000 insurgents were taken prisoners.
The Warsaw Uprising was the greatest battle fought by the Polish army in WW2: 10 000 soldiers were killed, 7 000 more were missing in action. Major losses were inflicted to Germans - 10 000 killed, 6 000 MIA, 300 tanks, guns and armored vehicles lost.
The uprising did not reach its military nor political objectives, yet for the generations of Poles to come it became a symbol of courage and determination in the struggle for independence.
Basic bibliography:
Norman Davies, Rising '44. "The Battle for Warsaw", London 2004;
Stefan Korboński, The Polish Underground State: A Guide to the Underground 1939-1945, Boulder 1979;
Marek Ney-Krwawicz, The Polish Home Army, 1939-1945, London 2001.
Polish Armed Forces in the West
The campaign in Poland had not finished yet when Polish troops abroad started to form. The government of Poland in exile that emerged in Paris adopted as its main goal the fight at the side of the Allies and creating a Polish army in France. This was the beginning of the Polskie Siły Zbrojne (PSZ - Polish Armed Forces) in the West which fought until May 1945 in three war theatres: Western Europe (1940 and 1944-1945), North Europe (1940) and Mediterranean (North Africa in 1940-1942, Italy 1944-1945). The first Commander-in-Chief was General Władysław Sikorski, who also was the Prime Minister of the government in exile. After his death (July 1943), his post was assigned to General Kazimierz Sosnkowski, dismissed in September 1944. After him General Tadeusz Komorowski, the AK Commanding Officer was appointed who after the Warsaw Uprising defeat became a German prisoner of war.
Campaign in France
Polish troops emerged of a stream of soldiers and officers that reached France through Romania, Hungary, Lithuania and Latvia. 43 000 evacuated, the rest of them ran away on their own. Also the Polish immigrants living in France applied to the army. In a few months the Polish Army reached the number of 84 000 soldiers in four infantry divisions and two brigades. There were also formed four air squadrons and units of anti-aircraft artillery that amounted to about 7 000 people. Besides, a part of withdrawing troops found their way to Syria (administrated by the French) where Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich emerged (Independent Carpathian Riflemen Brigade).
During the German Blitzkrieg in France in May 1940 the Allied defense broke already after two weeks which was the reason for a hasty withdrawal of the British troops and capitulation of France. Polish units fought in the southern section of the front: the Polish Grenadier Division after one week of fighting was dissolved because of the French-German armistice talks; the soldiers of the Brygada Kawalerii Pancerno-Motorowej (Armoured Cavalry Brigade) after the battles of Champaubert and Montbard upon the order of their commander, General Maczek, destroyed their equipment and withdrew south; 2 Dywizja Strzelców (2nd Riflemen Division) stopped the German attack on the Clos-du-Doubs hills but when on June 19th it turned out that the fight is almost over, it crossed the Swiss border and was interned there. The Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich (Indipendent Podhalan Riflemen Brigade) was included in Allied forces sent to Norway in May 1940 and participated in the battle of Narvik. Altogether, about 50 000 Polish soldiers fought defending France, 1400 were killed, more than 4500 were wounded. Polish fighter pilots achieved 50 confirmed and 5 probable kills of enemy aircraft. The defeat of France meant the defeat of the Polish troops fighting at the side of the French. Only about 20 000 men were able to withdraw to England. The great organizational effort made since the autumn 1939 was wasted.
Battle of Britain and the Polish Air Force
The Polish pilots stood out during the campaign of 1939 and highlighted during the campaign in France. But the most distinguished role they played in 1940 when the decisive for the fate of the England and the coalition Battle of Britain took place (August 8th - October 31st, 1940). The British industry produced enough aircraft but it was not possible to train enough pilots in such a short time. Therefore the role of foreign airmen, of whom the greatest group formed the 151 Polish pilots, cannot be overemphasized. They fought both in the British and Polish squadrons (302nd and 303rd fighter and 300th and 301st bomber squadrons). During the Battle of Britain the Poles shot down 203 Luftwaffe aircraft which stood for 12% of total German losses in this battle. The success of the Polish pilots inclined the British command to expand the Polish Air Force: until summer 1941 8 fighter and 4 bomber squadrons emerged. Later on new ones were created, including the Polish Fighting Team (commonly called the "Skalski's circus", named derived from its commander's surname) that fought in North Africa. Polish pilots protected England, e.g. by destroying 193 German V1 and V2 missiles, and participated in many operations over the continent, escorting the bombers, bombing different targets (e.g. Ruhr, Hamburg, Brema), provided air support to the landing troops during the invasion in June 1944. In 1944 the Polish air unit operating from Italy airdropped in Poland men and equipment for the AK, and during the Warsaw Uprising the Polish crews flew 91 times with the supplies for the fighting insurgents. From 1940 to 1945 the Polish squadrons and the Polish pilots serving in British units achieved 621 confirmed kills, and together with campaigns of 1939 and France- 900 confirmed and 189 probable.
Basic bibliography:
Lenne Olson, Stanley Cloud, A Question of Honour. The Kosciuszko squadron: forgotten heroes of World War II, New York, 2003;
Adam Zamoyski, The Forgotten Few: The Polish Air Force in the Second World War, New York 1996.
The Battle of Atlantic and the Polish navy
Just before war's outbreak three Polish destroyers (Błyskawica, Burza and Grom) left for Great Britain. Later on they were joined by the submarines Orzeł and Wilk that managed to escape the Germans. The Polish Navy since 1940 was constantly expanded by the ships leased from the Royal Navy and in 1945 it amounted to 4 thousand seamen on 15 ships (1 cruiser, 6 destroyers, 3 submarines and 5 torpedo boats). During the war there served 26 ships (2 cruisers, 9 destroyers, 5 submarines and 11 torpedo boats). At the side of the British and American fleets, the Polish vessels participated in tens of operations: e.g. in May 1940 in Narvik, during the evacuation from Dunkirk, in 1944 during the landing in Normandy (operation "Overlord"), escorting convoys to Murmansk and Malta but most of all in the Battle of the Atlantic which took place from 1940 to 1944, including the famous "hunt for Bismarck", the greatest Kriegsmarine battleship (May 1941). Totally, they participated in 665 battles and escorted 787 convoys, sunk 12 enemy ships (including 5 submarines) and 41 merchant vessels, damaged 24 more (including 8 submarines). Besides that the Allied sea transport was reinforced with 36 Polish merchant vessels which 1939 were abroad, total displacement of 117 thousand tons.
Basic bibliography:
Michael A. Peszke, Poland's Navy 1918-1945, New York 1999;
Jerzy Pertek, Mała flota wielka duchem, Poznań 1989.
Land battles 1941-1945
After the defeat of France, the Carpathian Riflemen Brigade left Syria and joined the British forces in Egypt. It was an excellent unit of 5 000 men, mainly experienced soldiers, the 1939 veterans and volunteers. In August 1941 it moved to Libya where it won fame in the heavy fights during the defense of the besieged Tobruk, and in the spring of 1942 in the Libyan Desert.
About 20 00 men managed to withdraw from France to Great Britain. They formed 1st Polish Corps that was supposed to defend the eastern coast of Scotland, and 1st Independent Parachute Brigade that was supposed to be airdropped in Poland once the national uprising began. In 1941 1st Armored Division was created within the frames of the 1st Corps. However, this army could not develop because the Polish immigration on the British Islands was not very numerous. No Poles were arriving from the conquered by Germany and Italy Europe, and the voluntary recruitment in the United States, Canada and Latin America brought only a few thousand men. Situation changed when after the 3rd Reich's assault on the Soviet Union. The Polish government signed a treaty with the Soviets guaranteeing (among others) releasing the Polish citizens from prisons and camps and creating Polish Army. It was formed under the command of General Władysław Anders. In the spring of 1942 it amounted to more than 70 000 men but it suffered from the lack of officers. The pre-war Polish officers were looked for in vain because it was not known that they were executed two years earlier by NKVD. The Soviet authorities caused more and more trouble in expanding the army, for example by drastically limiting food rations to 40 000 portions a day. In the same time the situation of the Allies in the Middle East was very difficult, the United States had just begun mobilization, and the Great Britain ran out of reserves. In such conditions it was agreed to evacuate the Polish units to Persia, yet with the army some civilians left as well (mainly children and families of soldiers) - altogether some 114 tousand people.
From the forces moved to the Middle East (first to Persia, then to Iraq and Palestine) the 2nd Polish Corps emerged. In December 1943 and January 1944 it was transported to the Italian front. About 50 000 soldiers fought for almost year and a half, distinguishing themselves with glory, especially during the bloody struggle to break the Gustav Line. The key position there was the hill and monastery of Monte Cassino, captured by the Poles on May 18th, 1944. In July the Corps captured the city and port of Ancona, and in August participated in breaking the Gothic Line at the Adriatic Sea. In 1945 it took part in the spring offensive in the North of Italy, in battles of Faenza and Bolonia, which was first entered by the Polish soldiers. During the campaign in Italy some 2600 of them were killed.
The Polish forces stationed on the British Islands, reinforced by the soldiers who came from the Soviet Union, prepared to participate in the invasion of the continent. In June 1944, in the operation "Overlord" in Normandy, the Polish Air Force and the navy took part. Then the 1st Armored Division (under the command of Gen. Maczek), total of 16 000 men, 380 tanks and 470 guns was moved to France. It formed a part of the Canadian Corps and won fame in the battles of Falaise and Chambois (August 18th to 22nd, 1944) where it closed the "cauldron", cutting off the retreating German divisions. Later on it liberated the cities of Abeville, St. Omar and Cassel in France, Ypres and Gent in Belgium and Breda (October 28th to 30th, 1944) in the Netherlands, finally capturing the German seaport of Wilhelmshaven. Its combat route amounted to 1800 km, the division destroyed 260 enemy tanks and self-propelled guns, loosing 4600 soldiers, including more than a 1000 of casualties. In September 1944 the 1st Parachute Brigade was airdropped near Arnhem in the Netherlands as a part of the unfortunate "Market-Garden", suffering great losses.
When the war in Europe was coming to an end, the Polish troops fighting at the side of the Western Allies numbered more than 210 thousand soldiers, 1335 tanks, about 4000 of armored vehicles, 2050 guns and mortars, 32 thousand different mechanical vessels.
Basic bibliography:
Witold Biegański, Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie, 1939-1945, Warszawa 1990;
Margaret Brodniewicz-Stawicki, For your freedom and ours: the Polish Armed Forces in the Second World War, St. Catharines, Ont, 1999.
Polish Army on the Eastern Front
After bringing into light the Katyn massacre and breaking off the diplomatic relations with Poland (April 1943), Stalin decided to organize Polish armed forces fighting at side of the Red Army. These troops emerged without the approval of the legal authorities of Poland, most of the commanding personnel were Soviet officers, the political officers recruited from the Polish communists but ordinary soldiers were Poles deported in the years 1939-1941 to the interior of the Soviet Union, and from the spring 1944, also the inhabitants of the Polish Kresy Wschodnie (Eastern Borderlands). Though its origin was not legal, and it played a significant role in imposing the communist system in Poland later on, the Polish Army fighting on the Eastern Front contributed a lot to the Polish military effort. From a single division (1st Tadeusz Kościuszko Infantry Division, commanded by colonel Zygmunt Berling) eleven-thousand-people strong, which began to form in May 1943, it expanded to one-hundred-thousand-people-strong army in July 1994, and at the end of the war it amounted to more than 330 thousand soldiers formed in two armies with all land forces arms (infantry, artillery, engineers, tanks and different supporting troops).
This army's baptism of fire took place at the battle of Lenino (Belarus) in October 1943. In July and August 1944 the Polish troops fought at the bridgeheads on the Western Bank of the Vistula River, and in the battle of Studzianki the Polish armored brigade fought its first battle against the Germans. In September 1944 the Polish Army attempted at helping the insurgents in Warsaw - unsuccessfully and with great losses. From January 1945 it participated in the great Soviet offensive: in February and March it fought a dramatic battle to break the Wał Pomorski (Pomeranian Position - the highly fortified German defense line) and capturing Kołobrzeg (Kolberg), a Baltic seaport transformed into a fortress; the Polish troops fought at Gdańsk and Gdynia, and also by Zalew Szczeciński (Bay of Szczecin). The crowning of the combat route was participation in capturing Berlin. In the entire operation took part 180 000 soldiers from the 1st and 2nd Polish Army, and in the assault in the downtown of Berlin an important role played the 1st Tadeusz Kościuszko Division. It was the only military unit besides the Red Army that stuck its national flag over the ruins of the German capital. Polish troops reached the Elba River and got in touch with American units. In April 1945, the 2nd Army forced the Nysa River, then fought in the region of Dresden and Bautzen, suffering great losses. Its combat route it ended in May in Czechoslovakia. In battles against the Germans on the Eastern Front participated also some Polish air units (however, they consisted mainly of Soviet pilots).
From the battle of Lenino till the combat over Elba and in Saxony 17 500 soldiers were killed, almost 10 000 were considered to be MIA. The most casualties cost the fighting in Pomorze (Pomerania - 5400 killed and 2800 MIA) and in the Berlin operation (7200 killed and 3800 MIA). Because of the combined nature of the Soviet and Polish actions it is difficult to estimate how much damage the Poles inflicted to the enemy. Some partial data is available only for a few battles: at Lenino 1800 Germans were killed, wounded or taken prisoner, in the tank battle at Studzianki the Germans lost 20 tanks and self-propelled guns and 1500 soldiers, at Wał Pomorski 2300 killed. In Berlin the soldiers of the Kościuszko Division captured four subway stations and took prisoner 2500 German soldiers.
The Polish Army fighting in the East was the greatest regular military force fighting at the side of the Red Army. Its almost two years long combat route added up to 1000 kilometers. It participated in different and important activities: forcing rivers, capturing cities, attacking fortifications, pursuing enemy troops. Its share in victory was paid dearly.
Basic bibliography:
Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk, Stefan Zwoliński, Armia Berlinga i Żymierskiego. Wojsko polskie na froncie wschodnim 1943-1945, Warszawa 2002.
The „Enigma" and Intelligence
On July 25th 1939, before the war began, the Polish intelligence (Section 2 of the General Staff) provided Great Britain and France with one copy each (with necessary documents) of the German coding machine "Enigma" that allowed to read the secret German messages. A team of Polish cryptologists was evacuated to France, later on to England, where a special center for monitoring and decoding was organized in Bletchley Park. The Polish "Enigma" played a significant role, especially during the Battle of Britain, Battle of the Atlantic and the invasion of the continent in 1944. Other evacuated to England Polish scientists and technicians have to be mentioned as well. The electronics specialists helped with creating the submarine detection system (HFDF - High Frequency Direction Finding). The Polish engineers constructed the reversible tank periscope and an anti-aircraft cannon, with tens of thousands of which the British troops were equipped.
The Intelligence
Due to the impossibility of forming regular troops in the occupied Poland, a very important role in the Polish contribution to the anti-Nazi alliance played the intelligence which had a lot of experience in the territory of Germany from before war. During the conflict the Polish intelligence based on two centers: Section 2 of the Commander-in-Chief Staff, operating mainly in Western Europe and North Africa, and Section 2 of the AK Commanding Officer that worked mainly home and in Germany. Section 2 in London was the coordinator of all and had close contacts with correspondent British services, including Special Operations Executive (SOE) that dealt with intelligence and sabotage in occupied Europe. In August 1941 there was an agreement signed with the intelligence of the United States (OCI, later OSS). For some time in 1942 the AK intelligence had direct radio connection with the Red Army. Before that and later on, a lot of information from the Polish intelligence reached Moscow with the help of the British. The relations with the Allies were very important, because the Polish army could not use all the information gathered because of the limited own potential.
The intelligence commanded directly from London created - starting in September 1940 - a lot of posts, a network of which covered practically entire Western and Southern Europe and North Africa. The greatest and the most important was the network in France (Agency "F", later "F2"), that amounted to more than 2500 agents and only in the years 1940-1942 provided the center in London with more than 5200 reports. In 1944 the working in Paris network "Interallie" focused on the issues related to the invasion. There also existed the networks in Denmark, Belgium, the Netherlands, Sweden, Switzerland, Spain, Portugal, Greece, Palestine, Italy, in the Balkans and the Baltic states. Information sent by the network of the Agency "AFR" played an important role in planning the allied attack on the North Africa (Operation "Torch", December 1942). In France the intelligence network was closely related to a wider Polish conspiracy activity that had also subversion and propaganda tasks (Polska Organizacja Walki o Niepodległość - Polish Organization of Fight for Independence, aka "Monika").
The first intelligence structures in the occupied Polish territories emerged in the autumn of 1939, parallel in the framework of the ZWZ staff and upon individual initiatives. Of the latter ones the most important one is the organization "Muszkieterzy" (the Musketeers). The proper development of the intelligence activity began after the fall of France when it was realized that the war was going to last longer than expected. Section 2 was an extended structure with all the departments and services existing in military intelligence, both in the center in Warsaw, and in the AK regions and districts. It is estimated that within their framework some 15 000 people worked, and an important role was played by the employees of the post offices and railways. One of the most important elements were the posts working in Germany (general codename "Stragan" or the "Stall"), located (among other places) in Berlin, Hamburg, Cologne, Wienna, Konigsberg, Wroclaw (Breslau), and Szczecin (Stettin). The offensive intelligence of the "Stragan" (codename "Lombard", or the "Pawnshop") undertook also the sabotage actions, like bomb attempts. After the outbreak of the Soviet-German war, the intelligence in the East expanded (codename "Pralnia" or "Laundry") by organizing posts in Smolensk, Kharkiv, Riga and Daugavpils. In the spring of 1941 the Polish intelligence sent to Moscow via London some comprehensive reports on the German invasion plans.
The most spectacular achievement of the AK intelligence was a thorough study of the research center and factory in Pennemunde, where V1 and V2 missiles were produced. The first information was obtained in the autumn 1942 and in March 1943 a detailed report was sent to London. This allowed the British to conduct a massive bomb attack (night from August 17th to 18th, 1943) which for many months stopped the Wunderwaffe (Wonderful Weapon) construction plans. In 1944 the AK intelligence captured a missile that had not exploded during the drill and sent its parts to London. Quite a role played the data on localization of gasoline factories (operation "Synteza", or the "Syntesis") and the military facilities in Germany and Poland. The information on concentration and death camps was also sent. The materials sent by the Poles were very much appreciated by the partners. In the Intelligence Service evaluations it can be read that "the Polish intelligence provided a lot of very valuable information" (first half-year 1942), the estimations delivered by the AK "belong to the most precious ones that we get" (June 1944).
In total, from the second half of 1940 to the end of 1943 (the data for the later period is missing) from the network of the Polish intelligence more than 26 000 reports and a few thousand decoded German messages were delivered to the Allies.
Basic bibliography:
Władysław Kozaczuk, Jerzy Straszak, Enigma: how the Poles broke the Nazi code, New York 2004;
Piotr Matusak, Wywiad Związku Walki Zbrojnej - Armii Krajowej 1939-1945, Warszawa 2002;
Andrzej Pepłoński, Wywiad Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, 1939-1945, Warszawa 1995.
A thought for the anniversary
Polish soldiers were not invited to participate in the victory defilades which took place in 1945 in London and Moscow. This meant that the Great Powers treated Poland more like an object of mutual relations than like a partner. However, the Western Allies many times emphasized the heroism and determination of the Polish soldiers and the fact that Poland was a very valuable ally, therefore belonging to the winners of the war. Many Poles thought, and still think, that it was a "bitter victory" because the Polish state that emerged after the war was harmed by subordinating it to the Soviet Union. Despite this no one seems to doubt that it was necessary to fight and the homage to those who fought, is paid by everyone.
Sunday, June 29, 2008
George W. Bush has puncture the image of essential American goodness that has always been the United States' key selling point.
George W. Bush has puncture the image of essential American goodness that has always been the United States' key selling point.
Western visitors here have often been surprised by Poland's avid pro-Americanism. For some it's a pleasant surprise: They find none of the anti-American stereotypes common elsewhere in Europe.Polish immigrants have been emigrating to the US since they arrived with the Vikings, and Christopher Columbus but significant immigration did not occur until the 1800's. However, the first appearances of Poles in America occurred in 1608. These Poles were hired by the London Company to bring their industrial skills to Jamestown. The Poles created glass house shops, and pitch and potash burners. These products became the first exports of Jamestown. As a result of their success more Poles were invited to Jamestown. They were always cooperative and willing workers. In 1619 more Poles landed at Jamestown with the intent to manufacture pitch, tar and resin for ships. They also helped start the timber industry that was necessary for ship building. The first Legislative Assembly denied the Jamestown Poles the right to vote. As a result the Poles went to strike, refusing to work unless they had the right to vote. On July 21, 1619 the Legislative Assembly granted Poles the right to vote. Thus, the Poles were the first group that fought successfully for civil rights.Polish immigration to America increased in 1776, the year of the American Revolution. The Poles that ventured to America in 1776 were traveling to fight. They supported the idea of self government. Count Kazimiere Pulaski, and Thaddeus Kosciuszko both were generals during the Revolutionary War.Bush has managed to puncture Poles' image of America as essentially good.Poles managed to find something deeply admirable in all American Presidents: They appreciated Carter for his human rights agenda, Reagan for his gut anti-Communism, Bush Senior for overseeing the end of the cold war and Clinton for his commitment to an inclusive globalization.Until now. George W. Bush has managed to do what forty-five years of Communist rule could not: puncture the image of essential American goodness that has always been the United States' key selling point.Polish journalists now ask questions like, "How can we explain America's transformation from a country that introduced international law to one that intervenes militarily wherever it likes?" Or, more plaintively: "Does it really pay to be America's friend?" It is an astonishing turnabout: I have never heard these kinds of criticisms.The Iraq war has been the turning point. Poland was one of America's most zealous supporters, the leader of what Defense Secretary Rumsfeld dubbed the "new Europe." Unlike the situation in other supportive European countries, all major political parties supported the war. People elsewhere argued over whether Iraq really had weapons of mass destruction, but in Poland the calculus was more simple: America requested our help, so we gave it.
Poland has always had great universities, and most Polish students possess a very good analytical and mathematical understanding. This is a great base for companies interested in developing strong business relationships with these new high-tech companies. The above example manifests this Polish opportunity.
Western visitors here have often been surprised by Poland's avid pro-Americanism. For some it's a pleasant surprise: They find none of the anti-American stereotypes common elsewhere in Europe.Polish immigrants have been emigrating to the US since they arrived with the Vikings, and Christopher Columbus but significant immigration did not occur until the 1800's. However, the first appearances of Poles in America occurred in 1608. These Poles were hired by the London Company to bring their industrial skills to Jamestown. The Poles created glass house shops, and pitch and potash burners. These products became the first exports of Jamestown. As a result of their success more Poles were invited to Jamestown. They were always cooperative and willing workers. In 1619 more Poles landed at Jamestown with the intent to manufacture pitch, tar and resin for ships. They also helped start the timber industry that was necessary for ship building. The first Legislative Assembly denied the Jamestown Poles the right to vote. As a result the Poles went to strike, refusing to work unless they had the right to vote. On July 21, 1619 the Legislative Assembly granted Poles the right to vote. Thus, the Poles were the first group that fought successfully for civil rights.Polish immigration to America increased in 1776, the year of the American Revolution. The Poles that ventured to America in 1776 were traveling to fight. They supported the idea of self government. Count Kazimiere Pulaski, and Thaddeus Kosciuszko both were generals during the Revolutionary War.Bush has managed to puncture Poles' image of America as essentially good.Poles managed to find something deeply admirable in all American Presidents: They appreciated Carter for his human rights agenda, Reagan for his gut anti-Communism, Bush Senior for overseeing the end of the cold war and Clinton for his commitment to an inclusive globalization.Until now. George W. Bush has managed to do what forty-five years of Communist rule could not: puncture the image of essential American goodness that has always been the United States' key selling point.Polish journalists now ask questions like, "How can we explain America's transformation from a country that introduced international law to one that intervenes militarily wherever it likes?" Or, more plaintively: "Does it really pay to be America's friend?" It is an astonishing turnabout: I have never heard these kinds of criticisms.The Iraq war has been the turning point. Poland was one of America's most zealous supporters, the leader of what Defense Secretary Rumsfeld dubbed the "new Europe." Unlike the situation in other supportive European countries, all major political parties supported the war. People elsewhere argued over whether Iraq really had weapons of mass destruction, but in Poland the calculus was more simple: America requested our help, so we gave it.
Poland has always had great universities, and most Polish students possess a very good analytical and mathematical understanding. This is a great base for companies interested in developing strong business relationships with these new high-tech companies. The above example manifests this Polish opportunity.
Nie poddaliśmy się poprawności politycznej Z bohaterami pierwszej "Solidarności" - Andrzejem Gwiazdą
Nie poddaliśmy się poprawności politycznej Z bohaterami pierwszej "Solidarności" - Andrzejem Gwiazdą
Nie poddaliśmy się poprawności politycznej
Nasz Dziennik, 2008-06-29
Z bohaterami pierwszej "Solidarności" - Andrzejem Gwiazdą, kawalerem Orderu Orła Białego, wiceprzewodniczącym Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, i Joanną Dudą-Gwiazdą, odznaczoną Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski za działalność opozycyjną, rozmawia Mariusz Bober
Już w pierwszym okresie II wojny światowej został Pan, wówczas jako 5-letni chłopiec, wywieziony z mamą do Kazachstanu.
Joanna Duda-Gwiazda: - Z mamą i z babcią.
Andrzej Gwiazda: - Trzy miesiące przed wybuchem wojny rodzice przenieśli się do Pińska. Ojciec pracował w stoczni rzecznej należącej do polskiej marynarki wojennej. Po 17 września 1939 r. walczył z bolszewikami, póki to było możliwe, potem zatopił swój "okręt", czyli barkę, na której znajdowały się warsztaty. Wraz z grupą żołnierzy pochodzących z różnych rozbitych jednostek udało się mu przebić do armii gen. Franciszka Kleeberga. Po jego kapitulacji ojciec trafił do niemieckiej niewoli, do oflagu. A dlaczego nas zesłali? Ojciec był inżynierem, mama nauczycielką, okupanci w pierwszym rzędzie wywozili inteligencję, choć razem z nami zabrali też rodzinę białoruskiego stolarza.
Trudno było przeżyć w Kazachstanie?
A.G.: - Według obecnych polskich kryteriów było to absolutnie niemożliwe. Zimą panowała temperatura od -40 do -60 st. C, w mieszkaniu często było nocą -20 st. C. W lecie na słońcu ponad 60 st. C, jajko gotowało się zasypane piaskiem. Nasz dobytek stanowiły dwa tobołki z pościelą, kosz wiklinowy z "miejskimi" ubraniami, maszyna do szycia i obraz Matki Bożej, który po drodze potłukła maszynka do mięsa. Ciężarówka z ludźmi z naszego transportu zajechała do wsi Imantau. Wysadzano rodziny na drodze, a mieszkańcy zabierali nas do domów. We wsi były dwa kołchozy, jeden im. Woroszyłowa, drugi tatarski - Aryman. Rosjanie nie wiedzieli, że Aryman to bóg zła. Przy domach można było sadzić tylko kartofle. Nawet za pojedyncze źdźbło zboża można było trafić do łagru. Zboże wyłącznie siał kołchoz. Po zbiorach oddawało się taką ilość plonów, jaka wynikała z planu. Jeśli coś zostało, dzielono między pracujących w kołchozie. Za całoroczną pracę można było dostać "nawet" 2 pudy (32 kg) zboża. Jeśli jednak zbiory były mniejsze, wszyscy musieli dopłacić. Mimo to przeżyliśmy. O głodzie nie ma sensu opowiadać. Kilka miesięcy na jednym kartoflu dziennie to coś innego niż brak kanapki na drugie śniadanie.
Jak udało się wrócić z zesłania?
A.G.: - Była tylko jedna możliwość - Związek Patriotów Polskich.
Dlaczego po II wojnie światowej Pana rodzina trafiła do Gdańska?
A.G.: - Przyjechaliśmy do Gdańska ze Śląska w 1948 roku. Ojciec skończył szkołę morską, był inżynierem, chciał pracować w swoim zawodzie.
To przeżycia z czasów zesłania miały wpływ na Pana późniejszą postawę i zaangażowanie w walkę z komunizmem? Czy z tego powodu relegowano Pana ze studiów, a później zaangażował się Pan w tworzenie "Solidarności"?
A.G.: - Relegowano mnie w 1954 r. za "demoralizujący wpływ na młodzież"...
Czym tak "demoralizował" Pan młodzież?
A.G.: - Chociażby opowiadaniem o tym, jak naprawdę jest w kołchozach... Gdy miałem 5 lat, postanowiłem, że odpłacę bolszewikom za zesłanie. Jednak większość zesłańców zareagowała całkiem inaczej, nawet po powrocie do Polski bali się przyznać do zsyłki i bledli ze strachu, słysząc polityczny "kawał". A co dopiero angażować się w działalność opozycyjną!
J.D.-G.: - U jednych zesłanie wywoływało chęć zemsty, walki z komunizmem, u innych nieustanny strach, czego właśnie oczekiwali komuniści.
W jaki sposób usiłował Pan "obalić siłą ustrój socjalistyczny", o co oskarżył Pana w stanie wojennym reżim PRL?
A.G.: - Uważałem, że niepodległość można wywalczyć tylko zbrojnie. Szkoliłem się do tej walki. Świetnie strzelałem, studiowałem podręczniki saperskie, miałem zmagazynowane 160 kg trotylu. Zrezygnowałem po ostatecznym przegraniu etapu walki zbrojnej przez polską partyzantkę. Odtąd pozostawało nam jedynie tak obrzydzić okupantowi życie, by się nas wyrzekł. Obrzydzałem powielaczem w Wolnych Związkach Zawodowych.
Jak to wyglądało w praktyce?
A.G.: - Najpierw był 1956 rok. Byłem w wojsku. Wróciliśmy z poligonu w październiku i dotarło do nas, że Gomułka postawił się Moskwie. Wszyscy bali się interwencji sowieckiej. Utworzyliśmy tajną Radę Pułku złożoną wyłącznie z szeregowców i przejęliśmy dowództwo. Oficerowie mogli wejść do jednostki tylko za zgodą Rady. Poprzez radiostacje polowe i telefony mieliśmy łączność z całym wojskiem. W razie interwencji zamierzaliśmy bronić Gomułki, czyli Polski. Działa przeciwlotnicze to najgroźniejsza broń na czołgi.
Jeszcze przed uzyskaniem niepodległości, a także w pierwszych latach III RP wiele osób zastanawiało się, jak zachowałoby się wojsko w takiej sytuacji, także później, już podczas stanu wojennego...
A.G.: - Myślę, że gdyby jedna jednostka ruszyła bronić Polski, mogłoby się zdarzyć, że doszłoby nawet do powszechnego buntu w wojsku.
J.D.-G.: - Po zwolnieniu z obozu internowania zapytałam jednego żołnierza, czy wojsko mogło przejść na stronę "Solidarności". Odpowiedział, że żołnierz nie może zdezerterować, może natomiast przejść na drugą stronę. A takiej walczącej strony nie było.
Z Państwa biografii jasno wynika jednak, że nie walczyli Państwo tylko powielaczem.
A.G.: - Rzeczywiście. W marcu 1968 r. pracowałem na Politechnice, więc włączyłem się w sposób naturalny, ponieważ studenci przychodzili do mnie i prosili o różne rady. Później, w grudniu 1970 r. uczestniczyłem w paleniu KW PZPR. Stocznie zareagowały strajkami i manifestacjami na decyzję władz o podwyżkach cen na podstawowe artykuły. Jednak bezpośrednim powodem spalenia Komitetu było aresztowanie delegacji strajkujących, która poszła na rozmowy. Następnego dnia stoczniowcy wyszli ze stoczni, aby odbić kolegów. Pod Komitetem, gdy milicja nie mogła sobie z nami poradzić, wezwała na pomoc piechotę morską, szkoloną w tłumieniu demonstracji. Jest to również przyczynek do rozważań o nastawieniu wojska. Otóż żołnierze uformowali klin z zamiarem przebicia się przez oblegających Komitet. Za nimi ustawili się milicjanci, by rozbić tłum. Wskoczyłem wtedy na mur, gdzie dziś znajduje się knajpka, i zacząłem krzyczeć: "Przepuścić wojsko, wojsko z nami!". Porucznik uśmiechnął się i rozkazał: "Naprzód!". Ludzie rozstąpili się, żołnierze przebiegli pustą przestrzeń i za nimi tłum szybko się złączył. Piechota rozeszła się, a milicja znalazła się w potrzasku. Podsumowując - myślę, że trudno przewidzieć, jak zachowałoby się wojsko, ponieważ przykład, który podałem, pokazał, że wystarczył drobny incydent, by zmienić bieg wydarzeń.
J.D.-G.: Ważne jest też, aby mówiąc o strajkach robotniczych, nie traktować ich wyłącznie w kategoriach żądań płacowych czy socjalnych, że - jak to określał Leszek Moczulski - chodziło tylko o kiełbasę. Pierwszym gestem po zdobyciu KW PZPR było zatknięcie na nim biało-czerwonej flagi.
A.G.: - Pamiętam zapłakanego starszego robotnika. Uśmiechnąłem się do niego, a on powiedział wzruszony, spoglądając na palący się budynek KW PZPR: "Panie, nie myślałem, że dożyję tej chwili, że zobaczę, jak pali się ten Reichstag".
Ale to niestety nie był koniec wydarzeń?
A.G.: - Niestety nie. Ludzie zaczęli się już rozchodzić, gdy nagle usłyszeliśmy warkot silników. Od strony Gdańska Wrzeszcza jechała kolumna czołgów. Wpadłem we wściekłość. Zawróciłem odruchowo i zacząłem iść z powrotem pod Komitet. Za chwilę pomyślałem: "Gwiazda, ty idioto, chcesz iść z gołymi rękami na czołgi?", i rozejrzałem się wokół. Niemal wesoły jeszcze kilka minut wcześniej tłum szedł z zaciśniętymi pięściami z powrotem pod budynek KW PZPR. Wówczas zdobyliśmy sześć czołgów.
W jaki sposób?
A.G.: - Wystarczy na małą chwilę zatrzymać czołg, by wrzucić np. kilka płyt chodnikowych między gąsienice i koła. Czołg, dając wstecz i wprzód, zmiażdży płyty, ale jeśli szybciej wkłada się nowe, zostanie unieruchomiony. Włożenie grubej stalowej rury między dwie gąsienice załatwia czołg od razu. Wlanie 1-2 litrów benzyny we wloty powietrza do silnika powoduje pożar i załoga musi uciekać. Było to możliwe, gdyż żołnierze nie mieli zamiaru nas mordować. Ich sympatie były po naszej stronie i woleli stracić czołg, niż kogoś zmiażdżyć gąsienicami.
Zaangażowali się Państwo również we wsparcie dla tworzących się w latach 70. organizacji opozycyjnych?
A.G.: - W 1976 r. zaczął działać Komitet Obrony Robotników, inicjując działanie jawnej opozycji. Czerwoni zaczęli rozpowszechniać propagandę, że KOR jest wąską izolowaną grupą, niemającą poparcia społecznego. Wówczas KOR zaapelował o poparcie. Zareagowaliśmy na to, pisząc list do Sejmu, w którym stwierdziliśmy, że dla nas, uczestników wydarzeń z grudnia 1970 r., nie ma wątpliwości, że racja jest po stronie KOR, a nie władz. W odpowiedzi zakazano nam opuszczania kraju i przydzielono "obstawę". Włączyliśmy się oboje w działalność opozycji, a 1 maja 1978 r. założyliśmy Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża.
Trzy lata temu podpisali się Państwo pod listem do Parlamentu Europejskiego, w którym znalazło się stwierdzenie, że gen. Wojciech Jaruzelski wprowadził stan wojenny, bo reżimowi nie udało się zniszczyć demokracji w "Solidarności". Czy rzeczywiście to było tak groźne dla władz PRL?
A.G.: - Jedynie ta demokracja była zagrożeniem dla władz. Teraz już wiemy, że kierownictwo mieli w zasadzie kupione...
To znaczy?
A.G.: - Przynajmniej znaczną część kierownictwa, choć wielu ludzi nie dostrzegało działań kierownictwa zmierzających do zmiękczenia i zniszczenia "Solidarności", i to pod hasłem jedności. Naczelną zasadą Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego było, że im ważniejszą decyzję trzeba podjąć, tym niższe szczeble były w to angażowane. W najważniejszych sprawach decydowało referendum.
W swoich artykułach radykalnie przeciwstawiają Państwo pierwszą i drugą "Solidarność". W liście do amerykańskiej Fundacji Pamięci Ofiar Komunizmu, od której nie przyjął Pan Medalu Wolności, napisał Pan, że "Pierwsza 'Solidarność' przegrała. Druga 'Solidarność' zawiodła zaufanie członków". To druzgocące podsumowanie tzw. przemian ustrojowych w Polsce, którymi do tej pory szczyci się większość dotychczasowych przywódców, także tych utożsamianych z ruchem solidarnościowym...
A.G.: - Generał Czesław Kiszczak podzielił opozycję na "konstruktywną" i "niekonstruktywną". Ta "konstruktywna" napiła się z nim wódki w Magdalence i zawarła umowę. Druga "Solidarność" złamała wszystkie zasady pierwszej. Trudno więc mówić o jakiejkolwiek ciągłości między pierwszą a drugą. Nie było jej też w sensie prawnym. Ponadto w latach 1989-1992 we wszystkich konfliktach między załogą a pracodawcą druga "Solidarność" zawsze stawała po stronie pracodawcy, a więc nie była związkiem zawodowym.
J.D.-G.: Złamała też podstawową zasadę, że związek zawodowy nie może być zależny od rządu i partii politycznych. Jeśli zaś związek tworzy rząd...
A.G.: - ...to uzależnia się bardziej niż w jakikolwiek inny sposób.
Przykład Akcji Wyborczej "Solidarność"...
A.G.: - ...pokazał już, że działanie w związku nie pozwalało na tworzenie rządu. Przypominam sobie znamienną rozmowę Jacka Kuronia ze swoimi zaufanymi ludźmi, którą przypadkowo usłyszałem podczas internowania. Mówił wtedy: "Z rewolucją jest tak jak ze stadem mustangów, którym nie da się kierować. Trzeba wskoczyć na pierwszego, mocno trzymać się grzywy, i dać się nieść, a jak pęd osłabnie, powoli, powoli skręcać...".
W oczekiwaną przez "jeźdźca" stronę...
A.G.: - Tak. A druga rzecz to podkreślenie, że wygra ten, kto przejmie nazwę "Solidarność". Charakterystyczne było też powiedzenie Karola Modzelewskiego, że po 1989 r. związek przyjął niewdzięczną rolę bufora między władzą a społeczeństwem.
Ale po upadku PRL naturalne było chyba, że "Solidarność" miała do spełnienia nowe zadania, bo cel główny - obalenie komunizmu, jak się wówczas wydawało - został osiągnięty.
A.G.: - Zadanie "Solidarności" było takie samo. Gdyby związek pozostał wierny swoim zasadom, mielibyśmy dziś zupełnie inną sytuację. To Irlandczycy jeździliby do Polski do pracy, a nie odwrotnie.
Właśnie, szybko się okazało, że wielu działaczy "Solidarności" miało zupełnie inne wizje wolnej Polski. A Państwo jaką mieli?
J.D.-G.: - W 1989 r. Polska miała olbrzymi potencjał: bogactwa naturalne, żyzne ziemie, rolnictwo wytwarzające zdrową żywność itd. Przemysł też był na wysokim poziomie, tylko nie pracował na potrzeby kraju. Brakowało nam pewnego szlifu: reklam, kolorowych opakowań itp. Budowane w Polsce statki były najwyższej światowej klasy. Po Okrągłym Stole budowano fasadę polityczną, nie zajmując się dostosowaniem prawa do nowej sytuacji w gospodarce. Ciągłość prawna z PRL spowodowała, że np. do dziś obowiązuje prawo o nacjonalizacji. W gospodarce przyjęto zasadę: zniszczyć ją całkowicie, bo była socjalistyczna, i zbudować od zera nową, kapitalistyczną. To był oczywisty absurd, bo przecież maszyny, inżynierowie czy fabryki nie były ani komunistyczne, ani kapitalistyczne, tylko dobre albo złe. W efekcie straciliśmy własność gospodarki. To było drugie wywłaszczenie, i to jeszcze bardziej drastyczne niż to po wojnie. W III RP uznano, że majątek narodowy jest niczyj. Decydowali o nim urzędnicy, nie tłumacząc się przed nikim. Na pytania odpowiadali: tajemnica handlowa. W ten sposób pozbawiono Naród własności.
A.G.: - Przed 1989 r. ekonomiści kanadyjscy i amerykańscy klasyfikowali Polskę na 9.-10. miejscu wśród potęg gospodarczych świata. Teraz jest to pozycja między 47. a 56. To jest obiektywny wskaźnik tego, czym była szokowa transformacja ustrojowa.
W polityce można bez szkody natychmiast zrobić zwrot o 180 stopni. Gospodarka jest tworem materialnym. Przypomina pędzący pojazd. Zbyt gwałtowny zakręt powoduje wykolejenie i roztrzaskanie poza torem. To właśnie nastąpiło i przekonany jestem, że było to działanie celowe.
J.D.-G.: - Wyobrażaliśmy sobie, że najważniejszą zmianą w wolnej Polsce będzie dopuszczenie prywatnej inicjatywy. We wszystkich znanych mi przypadkach prywatne biznesy startujące poza układem upadły. Gdy załogi próbowały przejmować swoje miejsca pracy, były one blokowane ze względów ideologicznych. Zielone światło miała tylko nomenklatura z częścią koncesjonowanej opozycji. Na przykład dyrektorzy państwowych przedsiębiorstw zakładali spółki, które kupowały całą produkcję swojej firmy i bogaciły się, dopóki przedsiębiorstwo nie zbankrutowało. Spółki przejmowały zlecenia i wykonywały je na państwowym sprzęcie, w godzinach pracy, bez żadnych kosztów. Z taką "konkurencją" Centrum Techniki Okrętowej, w którym pracowałam, nie mogło wygrać żadnego przetargu. Elmor, gdzie mąż pracował, też z tego powodu miał poważne problemy z utrzymaniem się na rynku.
Wróćmy jeszcze na chwilę do porównania ze stadem mustangów. Dlaczego akurat tamtej stronie udało się skierować bieg wypadków w kierunku oczekiwanym przez nich?
A.G.: - W Instytucie Gaucka [niemiecki odpowiednik IPN - red.] znajduje się stenogram ze spotkania szefów MSW państw Układu Warszawskiego. W swoim referacie gen. Czesław Kiszczak oświadczył, że jedynym celem wprowadzenia w Polsce stanu wojennego była zmiana kierownictwa "Solidarności". To by wszystko wyjaśniało. W czasach "Solidarności" koledzy pokazali mi na Śląsku całe ulice opuszczonych willi w budowie, bo ich właściciele bali się odpowiedzialności. Pierwsza "Solidarność" nie pozwoliłaby na to, by komuniści stali się właścicielami zarządzanego dotąd majątku narodowego. Niemożliwa byłaby też wyprzedaż tego majątku i bezrobocie, jakie mieliśmy. Niektóre zakłady okazałyby się nieopłacalne, ale inne by się rozwijały. Zostawienie ludzi na bruku bez żadnego ratunku byłoby nie do pomyślenia. "Solidarność", ta pierwsza, wykluczała wprowadzenie dzikiego kapitalizmu, z jakim mieliśmy do czynienia.
J.D.-G.: - Większość firm, uważanych za wzór sukcesu prywatnego biznesu, wyrosła na państwowych zleceniach. Tak np. powstało imperium Ryszarda Krauzego. Inne zawdzięczają swoje istnienie przewłaszczeniu majątku narodowego. A niemal wszystkie działały w sieci powiązań polityczno-biznesowych.
We wspomnianym wcześniej liście do amerykańskiej fundacji napisał Pan również, że chce "pozostać wśród tych, którzy wierzą, że lepszy świat jest możliwy, tak jak wierzyliśmy 25 lat temu". Jak daleko współczesnej Polsce do tego lepszego świata? Co napawa Państwa nadzieją, że on kiedyś nastanie?
A.G.: - Nadzieją napawa nas to, że kiedyś Duch Święty odda Polakom rozum, który stracili 20 lat temu.
J.D.-G.: - Polacy zostali ciężko doświadczeni w ostatnich latach, ponieważ elity zdradziły. To była tak duża manipulacja, że trudno się ludziom dziwić, że stracili rozeznanie. Jednak już w czasie pierwszej "Solidarności" ludzie naprawiali Polskę, nie oglądając się na władze. Potem próbowali pod koniec lat 80. Zostało to w dużej mierze zablokowane przez odgórne ideologiczne działania. Zmiany były narzucane z zewnątrz, m.in. przez Jeffreya Sachsa. W Polsce było społeczeństwo obywatelskie i zmiany mogły przebiegać inaczej. Ale już dziś wiadomo, jak i dlaczego tak się stało, i ta wiedza przebija się do opinii publicznej. Dużą szansę widzę w młodym pokoleniu, które bez uprzedzeń podchodzi do historii i do teorii ekonomicznych. Widać to choćby na przykładzie młodych historyków czy dziennikarzy, którzy nie mają "zakodowanych" oporów przed podejmowaniem tematów tabu, nie poddają się poprawności politycznej. Choć strasznie wyszliśmy na tzw. transformacji, to doświadczenia "Solidarności" zostały i można z nich wciąż skorzystać.
A.G.: - Nadzieją jest też potencjał naszego Narodu. Po zaborach w 20 lat dociągnęliśmy do europejskiej czołówki. W PRL mimo rządów komunistów zbudowaliśmy silny przemysł. Blisko 20 lat tzw. transformacji doprowadziło do katastrofy gospodarki. Ale mamy doświadczenie w wychodzeniu z trudnych sytuacji, a świadomość, że trzeba zacząć odbudowę kraju, jest już powszechna. Tym razem mamy jednak, niestety, poważną przeszkodę w postaci Unii Europejskiej. W II Rzeczypospolitej wszystkie poważne inwestycje były organizowane przez rząd. Natomiast przepisy unijne nie pozwalają na włączenie się społeczeństwa w odbudowę gospodarki, bowiem ogólnospołeczne inicjatywy organizuje rząd, a rządowi nie wolno ingerować w gospodarkę. Ze statystyk wynika, że ok. 70 procent społeczeństwa żyje poniżej minimum socjalnego, 19 procent poniżej minimum biologicznego. Nędzarze nie mogą inaczej niż wspólnie odbudować gospodarki. To zaś jest ograniczone przepisami, które z własnej woli przyjęliśmy.
Od początku razem byli Państwo zaangażowani w działalność opozycyjną. Odbiło się to trochę na życiu rodzinnym?
J.D.-G.: - Oboje byliśmy zaangażowani, więc nie mieliśmy tego problemu, że jedno z małżonków zaniedbuje dom, a drugie ma o to pretensje. Jednak było to też katastrofalne dla nas, ponieważ nie miał kto zadbać o całkiem podstawowe sprawy, jak np. regularne posiłki.
A.G.: - W "Solidarności" bywało, że gdy jeździłem po Polsce, widywaliśmy się trzy dni w miesiącu.
J.D.-G.: - Ale dłuższą rozłąkę przeżyliśmy w stanie wojennym. Po aresztowaniu męża przez wiele miesięcy nie mieliśmy nawet widzeń, bo "próba obalenia ustroju siłą" była zbrodnią zagrożoną karą śmierci. Z powodu działalności opozycyjnej zaniedbaliśmy naszych rodziców i rodzeństwo. Mamy z tego powodu wyrzuty sumienia. Uważaliśmy jednak, że potrzebna była wtedy maksymalna mobilizacja. Trwała ona do rozmów przy Okrągłym Stole, a nawet dłużej, bo myśleliśmy wówczas, że coś jeszcze można zmienić, choćby sposób prywatyzacji. Były dobre pomysły, np. świetnego ekonomisty Rafała Krawczyka, prezesa warszawskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego.
A.G.: - Było sześć alternatywnych projektów gospodarczych polskich ekonomistów i trzy zachodnie.
Wszystkie zostały odrzucone?
J.D.-G.: - W ogóle nie były brane pod uwagę.
A.G.: - W dodatku zostały utajnione. Dowiedzieliśmy się o nich z "przecieków".
Jednak także po 1990 r. próbowali Państwo jeszcze działać?
J.D.-G.: - Zaangażowaliśmy się w obronę naszych zakładów pracy.
A.G.: - Przede wszystkim trzeba było zlikwidować spółki pasożytujące na firmach, w których pracowaliśmy. W Elmorze z tego powodu odeszli pracownicy kilku wydziałów, ale to było lepsze dla firmy niż tolerowanie raka, który z czasem rozłożyłby ją. Zatrudnienie spadło z 2400 osób do 70, ale firma przetrwała, podobnie zresztą jak firma żony.
J.D.-G.: - Jednak teraz pracuje ona już na potrzeby np. firm azjatyckich, ponieważ polski przemysł stoczniowy został praktycznie zniszczony. Mówi się o grubej kresce w polityce, ale prawdziwą katastrofą była gruba kreska w gospodarce. Uznano, iż dyrektorzy z epoki PRL mogą dalej zarządzać firmami. Gdy zaczęły obowiązywać zasady ekonomiczne wolnego rynku, ci ludzie stali się właściwie szkodnikami. Gdy w mojej firmie zmieniliśmy dyrektora i kierowników działów, przedsiębiorstwo zaczęło dobrze funkcjonować. Niestety, potrzeby takich zmian nie rozumiały ani ugrupowania prawicowe, ani działacze związkowi.
A były szanse, aby wówczas jeszcze państwowe firmy mogły zacząć sprawnie funkcjonować?
J.D.-G.: - Wówczas były na to szanse.
A.G.: - Właścicielem przedsiębiorstwa państwowego jest Naród, a zarządem wyznaczeni urzędnicy. A przecież zarówno w dużych korporacjach, jak i w zwykłych spółkach akcyjnych właścicielem jest rzesza drobnych akcjonariuszy, którzy zarządzanie powierzają wyznaczonym urzędnikom. General Motors SA miał 28 milionów właścicieli akcjonariuszy i był bardzo sprawny. Dlaczego polska firma państwowa, mając 28 milionów właścicieli z prawem głosu, miałaby być mniej sprawna? Jednak Leszek Balcerowicz zakładał, że realizacja jego planu doprowadzi w ciągu trzech miesięcy do całkowitego załamania gospodarczego, a wtedy zostanie przeprowadzona prywatyzacja. Wówczas załogi wielu firm pracowały bez wynagrodzeń przez miesiące, aby ratować zakład. Tu rodzi się pytanie: dlaczego wszystkie firmy przeżywały wówczas problemy? W systemie komunistycznym zakłady 1 stycznia dostawały plan produkcji oraz finanse na wykonanie planu. 31 grudnia plan musiał być wykonany, a kasa zakładu była zerowana (nie można było zaoszczędzić pieniędzy na następny rok). Tak było do końca 1989 roku. Gdy od 1 stycznia 1990 wprowadzono samodzielność i samorządność, do wyzerowanych przez państwo kas przedsiębiorstw nie wpłynął nawet cent. Samorządne już teraz zakłady nie miały środków na zakup materiałów, a nawet na styczniowe wypłaty. Musiały na nie zaciągać kredyty. Wtedy Balcerowicz wprowadził hiperinflację. Plan ten opisała już 28.08.1989 r. "Gazeta Bankowa", a jesienią ten scenariusz zrealizował rząd Tadeusza Mazowieckiego. Było to narzędzie celowego zniszczenia polskiej gospodarki i niedopuszczenia społeczeństwa do udziału w korzyściach płynących z przemian. Kiedy wszystkie oszczędności, które Polacy mieli z czasów komunizmu, "zjadła" hiperinflacja, padły słowa: "Bierzcie sprawy w swoje ręce". Tyle że te ręce były wtedy już puste... Procesy te doprowadziły do wzajemnego zadłużania się przedsiębiorstw.
Oddłużanie firm nie pomogło?
A.G.: - Oddłużenie polegało na sądowym wyroku, że dłużnik nie musi spłacić wierzycielom ich należności. Był to więc sądowy rozbój. Pierwsza "oddłużyła się" Stocznia Szczecińska, dzięki politycznym powiązaniom. Pewnego dnia dowiedzieliśmy się, że za urządzenia, do których kupiliśmy materiały i podzespoły, kilkadziesiąt ton miedzi i przepracowaliśmy kilkaset tysięcy godzin, nie dostaniemy ani grosza. W jednej chwili z bogatego zakładu z kilkudziesięciomiliardową nadwyżką finansową staliśmy się bankrutem.
Przedsiębiorstwa dobiło żądanie przez państwo wypłaty dywidendy, która wyniosła w praktyce ponad 50 procent wartości majątku trwałego. W tym czasie dobra kopalnia złota miała rentowność 30 procent, a diamentów - ponad 40 procent.
J.D.-G.: - Firmy "dorzynał" też podatek od wynagrodzeń nazywany popiwkiem. Sprawiał on, że w sytuacji galopującej inflacji firmy nie mogły podnosić pensji pracowników, chyba że dokonywały zwolnień. Zwolnienia ograniczały produkcję i łamały solidarność pracowników.
Powiedziała Pani, że elity zdradziły. To jedna z przyczyn obecnych problemów Polski? Nie da się przecież rządzić krajem bez przywódców.
J.D.-G.: - Uważaliśmy zawsze, że trzeba opierać się na zwykłych ludziach. Wynikało to także ze statystyki - przecież w Polsce było mniej niż 1 procent agentów. W elitach niestety po tylu latach działalności SB "stężenie" agentów jest dużo większe. Od lat 50. SB działała przede wszystkim jako organizacja promująca agentów oraz inspirująca pewne działania. W ten sposób mają swoich pisarzy, dziennikarzy itp. Dlatego próba budowania dużej formacji politycznej wyłącznie w oparciu na elitach, na co zdecydowało się PiS, była bardzo trudna.
Państwa też zniechęciło to do działalności politycznej?
A.G.: - Po 1990 r., gdy zwątpiliśmy już, że Naród zmieni jakoś tzw. transformację ustrojową i system, jaki nam narzucano, wróciliśmy w góry. Zaczęliśmy jeździć na długie wycieczki, na co wcześniej nie było czasu.
Poznali się Państwo właśnie w górach?
J.D.-G.: - Nie, poznaliśmy się na studiach na Politechnice Gdańskiej.
Wtedy zaczęły się wspólne wyprawy górskie?
A.G.: - Zaczynaliśmy od polskich gór. Później, gdy pozwolono na wyjazdy do krajów demokracji ludowej, byliśmy w Pirinie, Rile i Rodopach (Bułgaria), w rumuńskich Karpatach, słowackich Tatrach. W 1975 r. udało nam się pierwszy raz wyjechać na Zachód, do Hiszpanii. Dano nam paszport chyba tylko dlatego, że SB myślała, że już nie wrócimy. W 1988 r. kilka dni byliśmy w Górach Skalistych, w 1991 już miesiąc w Norwegii, potem Pireneje, Alpy. W ciągu trzech urlopów przeszliśmy szlak od Zatoki Biskajskiej do Morza Śródziemnego. W Hiszpanii i we Francji trafiliśmy na ślady kamiennych dróg rzymskich, a w Norwegii na szlak Normanów i kopce sprzed tysiąca lat.
Podążali Państwo śladami historii Europy?
J.D.-G.: - W górach często znajduje się ślady najstarszych cywilizacji.
Dlaczego zafascynowały Państwa akurat góry?
A.G.: - Mallory, znany himalaista brytyjski, na pytanie, czemu chodzi po górach, odpowiedział: "Bo są". Trudno mi dać inną odpowiedź.
J.D.-G.: - Zaletą chodzenia po górach jest to, że możemy to robić razem. Nie musimy pytać o zgodę, z nikim uzgadniać. Bierzemy namiot i jedzenie na miesiąc i jesteśmy niezależni.
Skąd zaangażowanie w ochronę przyrody i walkę z organizmami modyfikowanymi genetycznie u absolwentów Politechniki Gdańskiej?
A.G.: - GMO to jest sprzeczna z naturą zabawa życiem. Zabawa bardzo niebezpieczna, a jej skutki mogą być absolutnie nieodwracalne. Jeśli zrobi się złą maszynę, można ją wyłączyć. Ale jeśli zrobi się złą roślinę lub rybę i wpuści do środowiska, już nie można jej wyłączyć, będzie żyć i się rozmnażać. A skutki tego mogą być nieobliczalne i niemożliwe do przewidzenia. Przecież nie są właściwie badane skutki wprowadzania GMO. Główne badania zlecały bowiem koncerny biotechnologiczne. Jeden z brytyjskich instytutów przeprowadził badania wskazujące na negatywne skutki stosowania GMO. Wówczas dostał od amerykańskiego koncernu 140 tys. USD dotacji, a wkrótce potem dyrekcja uznała wcześniejsze badania za nierzetelne i wyrzuciła naukowca, który je przeprowadzał.
J.D.-G.: - Jeden z naukowców norweskich ocenił, że tylko 5 procent jego kolegów na świecie prowadzi niezależne badania w tej dziedzinie...
A.G.: - Ale tacy nie dostają na badania pieniędzy. Sytuacja jest kuriozalna. Po co stawiać na superwydajne mutacje, skoro administracyjnie ogranicza się produkcję mleka, cukru, zbóż itd.? Chyba tylko po to, by drobnych rolników puścić z torbami, a wielkie pieniądze zapewnić międzynarodowym koncernom.
Dziękuję za rozmowę.
Nie poddaliśmy się poprawności politycznej
Nasz Dziennik, 2008-06-29
Z bohaterami pierwszej "Solidarności" - Andrzejem Gwiazdą, kawalerem Orderu Orła Białego, wiceprzewodniczącym Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, i Joanną Dudą-Gwiazdą, odznaczoną Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski za działalność opozycyjną, rozmawia Mariusz Bober
Już w pierwszym okresie II wojny światowej został Pan, wówczas jako 5-letni chłopiec, wywieziony z mamą do Kazachstanu.
Joanna Duda-Gwiazda: - Z mamą i z babcią.
Andrzej Gwiazda: - Trzy miesiące przed wybuchem wojny rodzice przenieśli się do Pińska. Ojciec pracował w stoczni rzecznej należącej do polskiej marynarki wojennej. Po 17 września 1939 r. walczył z bolszewikami, póki to było możliwe, potem zatopił swój "okręt", czyli barkę, na której znajdowały się warsztaty. Wraz z grupą żołnierzy pochodzących z różnych rozbitych jednostek udało się mu przebić do armii gen. Franciszka Kleeberga. Po jego kapitulacji ojciec trafił do niemieckiej niewoli, do oflagu. A dlaczego nas zesłali? Ojciec był inżynierem, mama nauczycielką, okupanci w pierwszym rzędzie wywozili inteligencję, choć razem z nami zabrali też rodzinę białoruskiego stolarza.
Trudno było przeżyć w Kazachstanie?
A.G.: - Według obecnych polskich kryteriów było to absolutnie niemożliwe. Zimą panowała temperatura od -40 do -60 st. C, w mieszkaniu często było nocą -20 st. C. W lecie na słońcu ponad 60 st. C, jajko gotowało się zasypane piaskiem. Nasz dobytek stanowiły dwa tobołki z pościelą, kosz wiklinowy z "miejskimi" ubraniami, maszyna do szycia i obraz Matki Bożej, który po drodze potłukła maszynka do mięsa. Ciężarówka z ludźmi z naszego transportu zajechała do wsi Imantau. Wysadzano rodziny na drodze, a mieszkańcy zabierali nas do domów. We wsi były dwa kołchozy, jeden im. Woroszyłowa, drugi tatarski - Aryman. Rosjanie nie wiedzieli, że Aryman to bóg zła. Przy domach można było sadzić tylko kartofle. Nawet za pojedyncze źdźbło zboża można było trafić do łagru. Zboże wyłącznie siał kołchoz. Po zbiorach oddawało się taką ilość plonów, jaka wynikała z planu. Jeśli coś zostało, dzielono między pracujących w kołchozie. Za całoroczną pracę można było dostać "nawet" 2 pudy (32 kg) zboża. Jeśli jednak zbiory były mniejsze, wszyscy musieli dopłacić. Mimo to przeżyliśmy. O głodzie nie ma sensu opowiadać. Kilka miesięcy na jednym kartoflu dziennie to coś innego niż brak kanapki na drugie śniadanie.
Jak udało się wrócić z zesłania?
A.G.: - Była tylko jedna możliwość - Związek Patriotów Polskich.
Dlaczego po II wojnie światowej Pana rodzina trafiła do Gdańska?
A.G.: - Przyjechaliśmy do Gdańska ze Śląska w 1948 roku. Ojciec skończył szkołę morską, był inżynierem, chciał pracować w swoim zawodzie.
To przeżycia z czasów zesłania miały wpływ na Pana późniejszą postawę i zaangażowanie w walkę z komunizmem? Czy z tego powodu relegowano Pana ze studiów, a później zaangażował się Pan w tworzenie "Solidarności"?
A.G.: - Relegowano mnie w 1954 r. za "demoralizujący wpływ na młodzież"...
Czym tak "demoralizował" Pan młodzież?
A.G.: - Chociażby opowiadaniem o tym, jak naprawdę jest w kołchozach... Gdy miałem 5 lat, postanowiłem, że odpłacę bolszewikom za zesłanie. Jednak większość zesłańców zareagowała całkiem inaczej, nawet po powrocie do Polski bali się przyznać do zsyłki i bledli ze strachu, słysząc polityczny "kawał". A co dopiero angażować się w działalność opozycyjną!
J.D.-G.: - U jednych zesłanie wywoływało chęć zemsty, walki z komunizmem, u innych nieustanny strach, czego właśnie oczekiwali komuniści.
W jaki sposób usiłował Pan "obalić siłą ustrój socjalistyczny", o co oskarżył Pana w stanie wojennym reżim PRL?
A.G.: - Uważałem, że niepodległość można wywalczyć tylko zbrojnie. Szkoliłem się do tej walki. Świetnie strzelałem, studiowałem podręczniki saperskie, miałem zmagazynowane 160 kg trotylu. Zrezygnowałem po ostatecznym przegraniu etapu walki zbrojnej przez polską partyzantkę. Odtąd pozostawało nam jedynie tak obrzydzić okupantowi życie, by się nas wyrzekł. Obrzydzałem powielaczem w Wolnych Związkach Zawodowych.
Jak to wyglądało w praktyce?
A.G.: - Najpierw był 1956 rok. Byłem w wojsku. Wróciliśmy z poligonu w październiku i dotarło do nas, że Gomułka postawił się Moskwie. Wszyscy bali się interwencji sowieckiej. Utworzyliśmy tajną Radę Pułku złożoną wyłącznie z szeregowców i przejęliśmy dowództwo. Oficerowie mogli wejść do jednostki tylko za zgodą Rady. Poprzez radiostacje polowe i telefony mieliśmy łączność z całym wojskiem. W razie interwencji zamierzaliśmy bronić Gomułki, czyli Polski. Działa przeciwlotnicze to najgroźniejsza broń na czołgi.
Jeszcze przed uzyskaniem niepodległości, a także w pierwszych latach III RP wiele osób zastanawiało się, jak zachowałoby się wojsko w takiej sytuacji, także później, już podczas stanu wojennego...
A.G.: - Myślę, że gdyby jedna jednostka ruszyła bronić Polski, mogłoby się zdarzyć, że doszłoby nawet do powszechnego buntu w wojsku.
J.D.-G.: - Po zwolnieniu z obozu internowania zapytałam jednego żołnierza, czy wojsko mogło przejść na stronę "Solidarności". Odpowiedział, że żołnierz nie może zdezerterować, może natomiast przejść na drugą stronę. A takiej walczącej strony nie było.
Z Państwa biografii jasno wynika jednak, że nie walczyli Państwo tylko powielaczem.
A.G.: - Rzeczywiście. W marcu 1968 r. pracowałem na Politechnice, więc włączyłem się w sposób naturalny, ponieważ studenci przychodzili do mnie i prosili o różne rady. Później, w grudniu 1970 r. uczestniczyłem w paleniu KW PZPR. Stocznie zareagowały strajkami i manifestacjami na decyzję władz o podwyżkach cen na podstawowe artykuły. Jednak bezpośrednim powodem spalenia Komitetu było aresztowanie delegacji strajkujących, która poszła na rozmowy. Następnego dnia stoczniowcy wyszli ze stoczni, aby odbić kolegów. Pod Komitetem, gdy milicja nie mogła sobie z nami poradzić, wezwała na pomoc piechotę morską, szkoloną w tłumieniu demonstracji. Jest to również przyczynek do rozważań o nastawieniu wojska. Otóż żołnierze uformowali klin z zamiarem przebicia się przez oblegających Komitet. Za nimi ustawili się milicjanci, by rozbić tłum. Wskoczyłem wtedy na mur, gdzie dziś znajduje się knajpka, i zacząłem krzyczeć: "Przepuścić wojsko, wojsko z nami!". Porucznik uśmiechnął się i rozkazał: "Naprzód!". Ludzie rozstąpili się, żołnierze przebiegli pustą przestrzeń i za nimi tłum szybko się złączył. Piechota rozeszła się, a milicja znalazła się w potrzasku. Podsumowując - myślę, że trudno przewidzieć, jak zachowałoby się wojsko, ponieważ przykład, który podałem, pokazał, że wystarczył drobny incydent, by zmienić bieg wydarzeń.
J.D.-G.: Ważne jest też, aby mówiąc o strajkach robotniczych, nie traktować ich wyłącznie w kategoriach żądań płacowych czy socjalnych, że - jak to określał Leszek Moczulski - chodziło tylko o kiełbasę. Pierwszym gestem po zdobyciu KW PZPR było zatknięcie na nim biało-czerwonej flagi.
A.G.: - Pamiętam zapłakanego starszego robotnika. Uśmiechnąłem się do niego, a on powiedział wzruszony, spoglądając na palący się budynek KW PZPR: "Panie, nie myślałem, że dożyję tej chwili, że zobaczę, jak pali się ten Reichstag".
Ale to niestety nie był koniec wydarzeń?
A.G.: - Niestety nie. Ludzie zaczęli się już rozchodzić, gdy nagle usłyszeliśmy warkot silników. Od strony Gdańska Wrzeszcza jechała kolumna czołgów. Wpadłem we wściekłość. Zawróciłem odruchowo i zacząłem iść z powrotem pod Komitet. Za chwilę pomyślałem: "Gwiazda, ty idioto, chcesz iść z gołymi rękami na czołgi?", i rozejrzałem się wokół. Niemal wesoły jeszcze kilka minut wcześniej tłum szedł z zaciśniętymi pięściami z powrotem pod budynek KW PZPR. Wówczas zdobyliśmy sześć czołgów.
W jaki sposób?
A.G.: - Wystarczy na małą chwilę zatrzymać czołg, by wrzucić np. kilka płyt chodnikowych między gąsienice i koła. Czołg, dając wstecz i wprzód, zmiażdży płyty, ale jeśli szybciej wkłada się nowe, zostanie unieruchomiony. Włożenie grubej stalowej rury między dwie gąsienice załatwia czołg od razu. Wlanie 1-2 litrów benzyny we wloty powietrza do silnika powoduje pożar i załoga musi uciekać. Było to możliwe, gdyż żołnierze nie mieli zamiaru nas mordować. Ich sympatie były po naszej stronie i woleli stracić czołg, niż kogoś zmiażdżyć gąsienicami.
Zaangażowali się Państwo również we wsparcie dla tworzących się w latach 70. organizacji opozycyjnych?
A.G.: - W 1976 r. zaczął działać Komitet Obrony Robotników, inicjując działanie jawnej opozycji. Czerwoni zaczęli rozpowszechniać propagandę, że KOR jest wąską izolowaną grupą, niemającą poparcia społecznego. Wówczas KOR zaapelował o poparcie. Zareagowaliśmy na to, pisząc list do Sejmu, w którym stwierdziliśmy, że dla nas, uczestników wydarzeń z grudnia 1970 r., nie ma wątpliwości, że racja jest po stronie KOR, a nie władz. W odpowiedzi zakazano nam opuszczania kraju i przydzielono "obstawę". Włączyliśmy się oboje w działalność opozycji, a 1 maja 1978 r. założyliśmy Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża.
Trzy lata temu podpisali się Państwo pod listem do Parlamentu Europejskiego, w którym znalazło się stwierdzenie, że gen. Wojciech Jaruzelski wprowadził stan wojenny, bo reżimowi nie udało się zniszczyć demokracji w "Solidarności". Czy rzeczywiście to było tak groźne dla władz PRL?
A.G.: - Jedynie ta demokracja była zagrożeniem dla władz. Teraz już wiemy, że kierownictwo mieli w zasadzie kupione...
To znaczy?
A.G.: - Przynajmniej znaczną część kierownictwa, choć wielu ludzi nie dostrzegało działań kierownictwa zmierzających do zmiękczenia i zniszczenia "Solidarności", i to pod hasłem jedności. Naczelną zasadą Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego było, że im ważniejszą decyzję trzeba podjąć, tym niższe szczeble były w to angażowane. W najważniejszych sprawach decydowało referendum.
W swoich artykułach radykalnie przeciwstawiają Państwo pierwszą i drugą "Solidarność". W liście do amerykańskiej Fundacji Pamięci Ofiar Komunizmu, od której nie przyjął Pan Medalu Wolności, napisał Pan, że "Pierwsza 'Solidarność' przegrała. Druga 'Solidarność' zawiodła zaufanie członków". To druzgocące podsumowanie tzw. przemian ustrojowych w Polsce, którymi do tej pory szczyci się większość dotychczasowych przywódców, także tych utożsamianych z ruchem solidarnościowym...
A.G.: - Generał Czesław Kiszczak podzielił opozycję na "konstruktywną" i "niekonstruktywną". Ta "konstruktywna" napiła się z nim wódki w Magdalence i zawarła umowę. Druga "Solidarność" złamała wszystkie zasady pierwszej. Trudno więc mówić o jakiejkolwiek ciągłości między pierwszą a drugą. Nie było jej też w sensie prawnym. Ponadto w latach 1989-1992 we wszystkich konfliktach między załogą a pracodawcą druga "Solidarność" zawsze stawała po stronie pracodawcy, a więc nie była związkiem zawodowym.
J.D.-G.: Złamała też podstawową zasadę, że związek zawodowy nie może być zależny od rządu i partii politycznych. Jeśli zaś związek tworzy rząd...
A.G.: - ...to uzależnia się bardziej niż w jakikolwiek inny sposób.
Przykład Akcji Wyborczej "Solidarność"...
A.G.: - ...pokazał już, że działanie w związku nie pozwalało na tworzenie rządu. Przypominam sobie znamienną rozmowę Jacka Kuronia ze swoimi zaufanymi ludźmi, którą przypadkowo usłyszałem podczas internowania. Mówił wtedy: "Z rewolucją jest tak jak ze stadem mustangów, którym nie da się kierować. Trzeba wskoczyć na pierwszego, mocno trzymać się grzywy, i dać się nieść, a jak pęd osłabnie, powoli, powoli skręcać...".
W oczekiwaną przez "jeźdźca" stronę...
A.G.: - Tak. A druga rzecz to podkreślenie, że wygra ten, kto przejmie nazwę "Solidarność". Charakterystyczne było też powiedzenie Karola Modzelewskiego, że po 1989 r. związek przyjął niewdzięczną rolę bufora między władzą a społeczeństwem.
Ale po upadku PRL naturalne było chyba, że "Solidarność" miała do spełnienia nowe zadania, bo cel główny - obalenie komunizmu, jak się wówczas wydawało - został osiągnięty.
A.G.: - Zadanie "Solidarności" było takie samo. Gdyby związek pozostał wierny swoim zasadom, mielibyśmy dziś zupełnie inną sytuację. To Irlandczycy jeździliby do Polski do pracy, a nie odwrotnie.
Właśnie, szybko się okazało, że wielu działaczy "Solidarności" miało zupełnie inne wizje wolnej Polski. A Państwo jaką mieli?
J.D.-G.: - W 1989 r. Polska miała olbrzymi potencjał: bogactwa naturalne, żyzne ziemie, rolnictwo wytwarzające zdrową żywność itd. Przemysł też był na wysokim poziomie, tylko nie pracował na potrzeby kraju. Brakowało nam pewnego szlifu: reklam, kolorowych opakowań itp. Budowane w Polsce statki były najwyższej światowej klasy. Po Okrągłym Stole budowano fasadę polityczną, nie zajmując się dostosowaniem prawa do nowej sytuacji w gospodarce. Ciągłość prawna z PRL spowodowała, że np. do dziś obowiązuje prawo o nacjonalizacji. W gospodarce przyjęto zasadę: zniszczyć ją całkowicie, bo była socjalistyczna, i zbudować od zera nową, kapitalistyczną. To był oczywisty absurd, bo przecież maszyny, inżynierowie czy fabryki nie były ani komunistyczne, ani kapitalistyczne, tylko dobre albo złe. W efekcie straciliśmy własność gospodarki. To było drugie wywłaszczenie, i to jeszcze bardziej drastyczne niż to po wojnie. W III RP uznano, że majątek narodowy jest niczyj. Decydowali o nim urzędnicy, nie tłumacząc się przed nikim. Na pytania odpowiadali: tajemnica handlowa. W ten sposób pozbawiono Naród własności.
A.G.: - Przed 1989 r. ekonomiści kanadyjscy i amerykańscy klasyfikowali Polskę na 9.-10. miejscu wśród potęg gospodarczych świata. Teraz jest to pozycja między 47. a 56. To jest obiektywny wskaźnik tego, czym była szokowa transformacja ustrojowa.
W polityce można bez szkody natychmiast zrobić zwrot o 180 stopni. Gospodarka jest tworem materialnym. Przypomina pędzący pojazd. Zbyt gwałtowny zakręt powoduje wykolejenie i roztrzaskanie poza torem. To właśnie nastąpiło i przekonany jestem, że było to działanie celowe.
J.D.-G.: - Wyobrażaliśmy sobie, że najważniejszą zmianą w wolnej Polsce będzie dopuszczenie prywatnej inicjatywy. We wszystkich znanych mi przypadkach prywatne biznesy startujące poza układem upadły. Gdy załogi próbowały przejmować swoje miejsca pracy, były one blokowane ze względów ideologicznych. Zielone światło miała tylko nomenklatura z częścią koncesjonowanej opozycji. Na przykład dyrektorzy państwowych przedsiębiorstw zakładali spółki, które kupowały całą produkcję swojej firmy i bogaciły się, dopóki przedsiębiorstwo nie zbankrutowało. Spółki przejmowały zlecenia i wykonywały je na państwowym sprzęcie, w godzinach pracy, bez żadnych kosztów. Z taką "konkurencją" Centrum Techniki Okrętowej, w którym pracowałam, nie mogło wygrać żadnego przetargu. Elmor, gdzie mąż pracował, też z tego powodu miał poważne problemy z utrzymaniem się na rynku.
Wróćmy jeszcze na chwilę do porównania ze stadem mustangów. Dlaczego akurat tamtej stronie udało się skierować bieg wypadków w kierunku oczekiwanym przez nich?
A.G.: - W Instytucie Gaucka [niemiecki odpowiednik IPN - red.] znajduje się stenogram ze spotkania szefów MSW państw Układu Warszawskiego. W swoim referacie gen. Czesław Kiszczak oświadczył, że jedynym celem wprowadzenia w Polsce stanu wojennego była zmiana kierownictwa "Solidarności". To by wszystko wyjaśniało. W czasach "Solidarności" koledzy pokazali mi na Śląsku całe ulice opuszczonych willi w budowie, bo ich właściciele bali się odpowiedzialności. Pierwsza "Solidarność" nie pozwoliłaby na to, by komuniści stali się właścicielami zarządzanego dotąd majątku narodowego. Niemożliwa byłaby też wyprzedaż tego majątku i bezrobocie, jakie mieliśmy. Niektóre zakłady okazałyby się nieopłacalne, ale inne by się rozwijały. Zostawienie ludzi na bruku bez żadnego ratunku byłoby nie do pomyślenia. "Solidarność", ta pierwsza, wykluczała wprowadzenie dzikiego kapitalizmu, z jakim mieliśmy do czynienia.
J.D.-G.: - Większość firm, uważanych za wzór sukcesu prywatnego biznesu, wyrosła na państwowych zleceniach. Tak np. powstało imperium Ryszarda Krauzego. Inne zawdzięczają swoje istnienie przewłaszczeniu majątku narodowego. A niemal wszystkie działały w sieci powiązań polityczno-biznesowych.
We wspomnianym wcześniej liście do amerykańskiej fundacji napisał Pan również, że chce "pozostać wśród tych, którzy wierzą, że lepszy świat jest możliwy, tak jak wierzyliśmy 25 lat temu". Jak daleko współczesnej Polsce do tego lepszego świata? Co napawa Państwa nadzieją, że on kiedyś nastanie?
A.G.: - Nadzieją napawa nas to, że kiedyś Duch Święty odda Polakom rozum, który stracili 20 lat temu.
J.D.-G.: - Polacy zostali ciężko doświadczeni w ostatnich latach, ponieważ elity zdradziły. To była tak duża manipulacja, że trudno się ludziom dziwić, że stracili rozeznanie. Jednak już w czasie pierwszej "Solidarności" ludzie naprawiali Polskę, nie oglądając się na władze. Potem próbowali pod koniec lat 80. Zostało to w dużej mierze zablokowane przez odgórne ideologiczne działania. Zmiany były narzucane z zewnątrz, m.in. przez Jeffreya Sachsa. W Polsce było społeczeństwo obywatelskie i zmiany mogły przebiegać inaczej. Ale już dziś wiadomo, jak i dlaczego tak się stało, i ta wiedza przebija się do opinii publicznej. Dużą szansę widzę w młodym pokoleniu, które bez uprzedzeń podchodzi do historii i do teorii ekonomicznych. Widać to choćby na przykładzie młodych historyków czy dziennikarzy, którzy nie mają "zakodowanych" oporów przed podejmowaniem tematów tabu, nie poddają się poprawności politycznej. Choć strasznie wyszliśmy na tzw. transformacji, to doświadczenia "Solidarności" zostały i można z nich wciąż skorzystać.
A.G.: - Nadzieją jest też potencjał naszego Narodu. Po zaborach w 20 lat dociągnęliśmy do europejskiej czołówki. W PRL mimo rządów komunistów zbudowaliśmy silny przemysł. Blisko 20 lat tzw. transformacji doprowadziło do katastrofy gospodarki. Ale mamy doświadczenie w wychodzeniu z trudnych sytuacji, a świadomość, że trzeba zacząć odbudowę kraju, jest już powszechna. Tym razem mamy jednak, niestety, poważną przeszkodę w postaci Unii Europejskiej. W II Rzeczypospolitej wszystkie poważne inwestycje były organizowane przez rząd. Natomiast przepisy unijne nie pozwalają na włączenie się społeczeństwa w odbudowę gospodarki, bowiem ogólnospołeczne inicjatywy organizuje rząd, a rządowi nie wolno ingerować w gospodarkę. Ze statystyk wynika, że ok. 70 procent społeczeństwa żyje poniżej minimum socjalnego, 19 procent poniżej minimum biologicznego. Nędzarze nie mogą inaczej niż wspólnie odbudować gospodarki. To zaś jest ograniczone przepisami, które z własnej woli przyjęliśmy.
Od początku razem byli Państwo zaangażowani w działalność opozycyjną. Odbiło się to trochę na życiu rodzinnym?
J.D.-G.: - Oboje byliśmy zaangażowani, więc nie mieliśmy tego problemu, że jedno z małżonków zaniedbuje dom, a drugie ma o to pretensje. Jednak było to też katastrofalne dla nas, ponieważ nie miał kto zadbać o całkiem podstawowe sprawy, jak np. regularne posiłki.
A.G.: - W "Solidarności" bywało, że gdy jeździłem po Polsce, widywaliśmy się trzy dni w miesiącu.
J.D.-G.: - Ale dłuższą rozłąkę przeżyliśmy w stanie wojennym. Po aresztowaniu męża przez wiele miesięcy nie mieliśmy nawet widzeń, bo "próba obalenia ustroju siłą" była zbrodnią zagrożoną karą śmierci. Z powodu działalności opozycyjnej zaniedbaliśmy naszych rodziców i rodzeństwo. Mamy z tego powodu wyrzuty sumienia. Uważaliśmy jednak, że potrzebna była wtedy maksymalna mobilizacja. Trwała ona do rozmów przy Okrągłym Stole, a nawet dłużej, bo myśleliśmy wówczas, że coś jeszcze można zmienić, choćby sposób prywatyzacji. Były dobre pomysły, np. świetnego ekonomisty Rafała Krawczyka, prezesa warszawskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego.
A.G.: - Było sześć alternatywnych projektów gospodarczych polskich ekonomistów i trzy zachodnie.
Wszystkie zostały odrzucone?
J.D.-G.: - W ogóle nie były brane pod uwagę.
A.G.: - W dodatku zostały utajnione. Dowiedzieliśmy się o nich z "przecieków".
Jednak także po 1990 r. próbowali Państwo jeszcze działać?
J.D.-G.: - Zaangażowaliśmy się w obronę naszych zakładów pracy.
A.G.: - Przede wszystkim trzeba było zlikwidować spółki pasożytujące na firmach, w których pracowaliśmy. W Elmorze z tego powodu odeszli pracownicy kilku wydziałów, ale to było lepsze dla firmy niż tolerowanie raka, który z czasem rozłożyłby ją. Zatrudnienie spadło z 2400 osób do 70, ale firma przetrwała, podobnie zresztą jak firma żony.
J.D.-G.: - Jednak teraz pracuje ona już na potrzeby np. firm azjatyckich, ponieważ polski przemysł stoczniowy został praktycznie zniszczony. Mówi się o grubej kresce w polityce, ale prawdziwą katastrofą była gruba kreska w gospodarce. Uznano, iż dyrektorzy z epoki PRL mogą dalej zarządzać firmami. Gdy zaczęły obowiązywać zasady ekonomiczne wolnego rynku, ci ludzie stali się właściwie szkodnikami. Gdy w mojej firmie zmieniliśmy dyrektora i kierowników działów, przedsiębiorstwo zaczęło dobrze funkcjonować. Niestety, potrzeby takich zmian nie rozumiały ani ugrupowania prawicowe, ani działacze związkowi.
A były szanse, aby wówczas jeszcze państwowe firmy mogły zacząć sprawnie funkcjonować?
J.D.-G.: - Wówczas były na to szanse.
A.G.: - Właścicielem przedsiębiorstwa państwowego jest Naród, a zarządem wyznaczeni urzędnicy. A przecież zarówno w dużych korporacjach, jak i w zwykłych spółkach akcyjnych właścicielem jest rzesza drobnych akcjonariuszy, którzy zarządzanie powierzają wyznaczonym urzędnikom. General Motors SA miał 28 milionów właścicieli akcjonariuszy i był bardzo sprawny. Dlaczego polska firma państwowa, mając 28 milionów właścicieli z prawem głosu, miałaby być mniej sprawna? Jednak Leszek Balcerowicz zakładał, że realizacja jego planu doprowadzi w ciągu trzech miesięcy do całkowitego załamania gospodarczego, a wtedy zostanie przeprowadzona prywatyzacja. Wówczas załogi wielu firm pracowały bez wynagrodzeń przez miesiące, aby ratować zakład. Tu rodzi się pytanie: dlaczego wszystkie firmy przeżywały wówczas problemy? W systemie komunistycznym zakłady 1 stycznia dostawały plan produkcji oraz finanse na wykonanie planu. 31 grudnia plan musiał być wykonany, a kasa zakładu była zerowana (nie można było zaoszczędzić pieniędzy na następny rok). Tak było do końca 1989 roku. Gdy od 1 stycznia 1990 wprowadzono samodzielność i samorządność, do wyzerowanych przez państwo kas przedsiębiorstw nie wpłynął nawet cent. Samorządne już teraz zakłady nie miały środków na zakup materiałów, a nawet na styczniowe wypłaty. Musiały na nie zaciągać kredyty. Wtedy Balcerowicz wprowadził hiperinflację. Plan ten opisała już 28.08.1989 r. "Gazeta Bankowa", a jesienią ten scenariusz zrealizował rząd Tadeusza Mazowieckiego. Było to narzędzie celowego zniszczenia polskiej gospodarki i niedopuszczenia społeczeństwa do udziału w korzyściach płynących z przemian. Kiedy wszystkie oszczędności, które Polacy mieli z czasów komunizmu, "zjadła" hiperinflacja, padły słowa: "Bierzcie sprawy w swoje ręce". Tyle że te ręce były wtedy już puste... Procesy te doprowadziły do wzajemnego zadłużania się przedsiębiorstw.
Oddłużanie firm nie pomogło?
A.G.: - Oddłużenie polegało na sądowym wyroku, że dłużnik nie musi spłacić wierzycielom ich należności. Był to więc sądowy rozbój. Pierwsza "oddłużyła się" Stocznia Szczecińska, dzięki politycznym powiązaniom. Pewnego dnia dowiedzieliśmy się, że za urządzenia, do których kupiliśmy materiały i podzespoły, kilkadziesiąt ton miedzi i przepracowaliśmy kilkaset tysięcy godzin, nie dostaniemy ani grosza. W jednej chwili z bogatego zakładu z kilkudziesięciomiliardową nadwyżką finansową staliśmy się bankrutem.
Przedsiębiorstwa dobiło żądanie przez państwo wypłaty dywidendy, która wyniosła w praktyce ponad 50 procent wartości majątku trwałego. W tym czasie dobra kopalnia złota miała rentowność 30 procent, a diamentów - ponad 40 procent.
J.D.-G.: - Firmy "dorzynał" też podatek od wynagrodzeń nazywany popiwkiem. Sprawiał on, że w sytuacji galopującej inflacji firmy nie mogły podnosić pensji pracowników, chyba że dokonywały zwolnień. Zwolnienia ograniczały produkcję i łamały solidarność pracowników.
Powiedziała Pani, że elity zdradziły. To jedna z przyczyn obecnych problemów Polski? Nie da się przecież rządzić krajem bez przywódców.
J.D.-G.: - Uważaliśmy zawsze, że trzeba opierać się na zwykłych ludziach. Wynikało to także ze statystyki - przecież w Polsce było mniej niż 1 procent agentów. W elitach niestety po tylu latach działalności SB "stężenie" agentów jest dużo większe. Od lat 50. SB działała przede wszystkim jako organizacja promująca agentów oraz inspirująca pewne działania. W ten sposób mają swoich pisarzy, dziennikarzy itp. Dlatego próba budowania dużej formacji politycznej wyłącznie w oparciu na elitach, na co zdecydowało się PiS, była bardzo trudna.
Państwa też zniechęciło to do działalności politycznej?
A.G.: - Po 1990 r., gdy zwątpiliśmy już, że Naród zmieni jakoś tzw. transformację ustrojową i system, jaki nam narzucano, wróciliśmy w góry. Zaczęliśmy jeździć na długie wycieczki, na co wcześniej nie było czasu.
Poznali się Państwo właśnie w górach?
J.D.-G.: - Nie, poznaliśmy się na studiach na Politechnice Gdańskiej.
Wtedy zaczęły się wspólne wyprawy górskie?
A.G.: - Zaczynaliśmy od polskich gór. Później, gdy pozwolono na wyjazdy do krajów demokracji ludowej, byliśmy w Pirinie, Rile i Rodopach (Bułgaria), w rumuńskich Karpatach, słowackich Tatrach. W 1975 r. udało nam się pierwszy raz wyjechać na Zachód, do Hiszpanii. Dano nam paszport chyba tylko dlatego, że SB myślała, że już nie wrócimy. W 1988 r. kilka dni byliśmy w Górach Skalistych, w 1991 już miesiąc w Norwegii, potem Pireneje, Alpy. W ciągu trzech urlopów przeszliśmy szlak od Zatoki Biskajskiej do Morza Śródziemnego. W Hiszpanii i we Francji trafiliśmy na ślady kamiennych dróg rzymskich, a w Norwegii na szlak Normanów i kopce sprzed tysiąca lat.
Podążali Państwo śladami historii Europy?
J.D.-G.: - W górach często znajduje się ślady najstarszych cywilizacji.
Dlaczego zafascynowały Państwa akurat góry?
A.G.: - Mallory, znany himalaista brytyjski, na pytanie, czemu chodzi po górach, odpowiedział: "Bo są". Trudno mi dać inną odpowiedź.
J.D.-G.: - Zaletą chodzenia po górach jest to, że możemy to robić razem. Nie musimy pytać o zgodę, z nikim uzgadniać. Bierzemy namiot i jedzenie na miesiąc i jesteśmy niezależni.
Skąd zaangażowanie w ochronę przyrody i walkę z organizmami modyfikowanymi genetycznie u absolwentów Politechniki Gdańskiej?
A.G.: - GMO to jest sprzeczna z naturą zabawa życiem. Zabawa bardzo niebezpieczna, a jej skutki mogą być absolutnie nieodwracalne. Jeśli zrobi się złą maszynę, można ją wyłączyć. Ale jeśli zrobi się złą roślinę lub rybę i wpuści do środowiska, już nie można jej wyłączyć, będzie żyć i się rozmnażać. A skutki tego mogą być nieobliczalne i niemożliwe do przewidzenia. Przecież nie są właściwie badane skutki wprowadzania GMO. Główne badania zlecały bowiem koncerny biotechnologiczne. Jeden z brytyjskich instytutów przeprowadził badania wskazujące na negatywne skutki stosowania GMO. Wówczas dostał od amerykańskiego koncernu 140 tys. USD dotacji, a wkrótce potem dyrekcja uznała wcześniejsze badania za nierzetelne i wyrzuciła naukowca, który je przeprowadzał.
J.D.-G.: - Jeden z naukowców norweskich ocenił, że tylko 5 procent jego kolegów na świecie prowadzi niezależne badania w tej dziedzinie...
A.G.: - Ale tacy nie dostają na badania pieniędzy. Sytuacja jest kuriozalna. Po co stawiać na superwydajne mutacje, skoro administracyjnie ogranicza się produkcję mleka, cukru, zbóż itd.? Chyba tylko po to, by drobnych rolników puścić z torbami, a wielkie pieniądze zapewnić międzynarodowym koncernom.
Dziękuję za rozmowę.
Friday, June 20, 2008
Donald Tusk przekazuje nieprawdziwe informacje o polskich stoczniach (2007-10-09)
Donald Tusk przekazuje nieprawdziwe informacje o polskich stoczniach (2007-10-09)Rodzaj audycji: [Aktualności dnia]
Autor: Andrzej Jaworski - Prezes Stoczni Gdańskiej
Adres: http://www.radiomaryja.pl/audycje.php?id=6047
Problem w polskich stoczniach (2007-01-25)Rodzaj audycji: [Aktualności dnia]
Autor: Paweł Brzezicki - Prezes Agencji Rozwoju Przemysłu
Adres: http://www.radiomaryja.pl/audycje.php?id=4129
O co walczy Stocznia Gdynia? (2006-12-02)Rodzaj audycji: [Aktualności dnia]
Autor: Andrzej Jaworski - Prezes Stoczni Gdańskiej
Adres: http://www.radiomaryja.pl/audycje.php?id=3582
Stocznia Gdańska wytoczyła proces "Gazecie Wyborczej" (2006-10-19)Rodzaj audycji: [Aktualności dnia]
Autor: Andrzej Jaworski - Prezes Stoczni Gdańskiej
Adres: http://www.radiomaryja.pl/audycje.php?id=3170
Stocznia Gdańska została oddzielona od Gdyńskiej (2006-08-22)Rodzaj audycji: [Aktualności dnia]
Autor: Paweł Brzezicki - prezes Agencji Rozwoju Przemysłu
Adres: http://www.radiomaryja.pl/audycje.php?id=2699
Co dalej z kolebką Solidarności? Obecna sytuacja w Stoczniach: Gdańskiej i Gdyńskiej. (2006-06-21)Rodzaj audycji: [Aktualności dnia]
Autor: Andrzej Jaworski - prezes Stoczni Gdańskiej
Adres: http://www.radiomaryja.pl/audycje.php?id=2306
Autor: Andrzej Jaworski - Prezes Stoczni Gdańskiej
Adres: http://www.radiomaryja.pl/audycje.php?id=6047
Problem w polskich stoczniach (2007-01-25)Rodzaj audycji: [Aktualności dnia]
Autor: Paweł Brzezicki - Prezes Agencji Rozwoju Przemysłu
Adres: http://www.radiomaryja.pl/audycje.php?id=4129
O co walczy Stocznia Gdynia? (2006-12-02)Rodzaj audycji: [Aktualności dnia]
Autor: Andrzej Jaworski - Prezes Stoczni Gdańskiej
Adres: http://www.radiomaryja.pl/audycje.php?id=3582
Stocznia Gdańska wytoczyła proces "Gazecie Wyborczej" (2006-10-19)Rodzaj audycji: [Aktualności dnia]
Autor: Andrzej Jaworski - Prezes Stoczni Gdańskiej
Adres: http://www.radiomaryja.pl/audycje.php?id=3170
Stocznia Gdańska została oddzielona od Gdyńskiej (2006-08-22)Rodzaj audycji: [Aktualności dnia]
Autor: Paweł Brzezicki - prezes Agencji Rozwoju Przemysłu
Adres: http://www.radiomaryja.pl/audycje.php?id=2699
Co dalej z kolebką Solidarności? Obecna sytuacja w Stoczniach: Gdańskiej i Gdyńskiej. (2006-06-21)Rodzaj audycji: [Aktualności dnia]
Autor: Andrzej Jaworski - prezes Stoczni Gdańskiej
Adres: http://www.radiomaryja.pl/audycje.php?id=2306
Thursday, June 19, 2008
Polish émigré 5 years since entering U.S., he gets into 7 Ivy Leagues
Polish émigré 5 years since entering U.S., he gets into 7 Ivy Leagues
Poland - making a difference
By Bob Considine
TODAYShow.com contributor
Polish émigré 5 years since entering U.S., he gets into 7 Ivy Leagues
Polish émigré couldn’t speak English; now he’s admitted to 17 top schools
By Bob Considine
TODAYShow.com contributor
updated 9:05 a.m. ET, Wed., June. 18, 2008
Lukasz Zbylut has taken “the old college try” to a whole new level.
The New York teenager, who emigrated from Poland only five years ago, applied to seven Ivy League schools — and was accepted by every one of them.
Now he’s thrilled to further his education at his “dream school” of choice — Harvard. What, Yale wasn’t good enough for him? How about Princeton?
--------------------------------------------------------------------------------
“I do feel sorry, and I feel awful for turning down such great institutions,” Zbylut told TODAY co-hosts Matt Lauer and Meredith Vieira. “But it’s Harvard.”
Among the other schools he declined were Columbia, Dartmouth, Penn, Cornell, Georgetown, Stanford and New York University.
There were 10 other prominent schools that also accepted the ever-smiling 18-year-old. But he knew he could only pick one.
“It’s a great feeling to have,” Zbylut added. “And it’s very exciting — and confusing, to an extent.”
A class act
Lukasz Zbylut (pronounced Loo-KASH Zbeh-LOOT) was in seventh grade when he came to the United States. At that point, he admits, he had only a limited grasp of the English language.
“It’s quite amazing that the first words you learn in any language are the curses,” Zbylut said with a laugh. “It’s ‘thank you’ and the curses. Someone should study that at some point. But I’ve come a long way since then.”
Zbylut said the transition to attending school in the U.S. was “easier than expected.”
“Schools in Poland are very rigorous, as you can imagine,” he said. “When taking my first exam, I was constantly turning to the girl next to me because in Poland, [testing] is very collaborative. Here, it’s the opposite.”
In addition to holding such high grades, Zbylut is co-captain of his school’s United Nations team; founder of its debate team; president of its mock-trial team and editor of the school newspaper. And, just for kicks, he plays soccer.
With such credentials, Lauer asked, why did Zbylut apply to so many schools when he knew he’d be accepted to so many of them?
“That isn’t really true, especially the last decade,” Zbylut explained. “[It’s] very competitive. We’re into the single digits when it comes to acceptance rates.
“I thought of myself as a great candidate, but I was never certain of getting into a single one college.”
Zbylut plans to study politics, law and philosophy at Harvard. But there was one school that actually did turn him down — the Massachusetts Institute of Technology.
Zbylut said he didn’t mind the snub.
“I really don’t regret it, because I would never be as passionate as a student they potentially could have given the spot to,” he said. “I’m hoping that the spot they gave would have been to someone who is very passionate about politics and everything.”
Poland - making a difference
By Bob Considine
TODAYShow.com contributor
Polish émigré 5 years since entering U.S., he gets into 7 Ivy Leagues
Polish émigré couldn’t speak English; now he’s admitted to 17 top schools
By Bob Considine
TODAYShow.com contributor
updated 9:05 a.m. ET, Wed., June. 18, 2008
Lukasz Zbylut has taken “the old college try” to a whole new level.
The New York teenager, who emigrated from Poland only five years ago, applied to seven Ivy League schools — and was accepted by every one of them.
Now he’s thrilled to further his education at his “dream school” of choice — Harvard. What, Yale wasn’t good enough for him? How about Princeton?
--------------------------------------------------------------------------------
“I do feel sorry, and I feel awful for turning down such great institutions,” Zbylut told TODAY co-hosts Matt Lauer and Meredith Vieira. “But it’s Harvard.”
Among the other schools he declined were Columbia, Dartmouth, Penn, Cornell, Georgetown, Stanford and New York University.
There were 10 other prominent schools that also accepted the ever-smiling 18-year-old. But he knew he could only pick one.
“It’s a great feeling to have,” Zbylut added. “And it’s very exciting — and confusing, to an extent.”
A class act
Lukasz Zbylut (pronounced Loo-KASH Zbeh-LOOT) was in seventh grade when he came to the United States. At that point, he admits, he had only a limited grasp of the English language.
“It’s quite amazing that the first words you learn in any language are the curses,” Zbylut said with a laugh. “It’s ‘thank you’ and the curses. Someone should study that at some point. But I’ve come a long way since then.”
Zbylut said the transition to attending school in the U.S. was “easier than expected.”
“Schools in Poland are very rigorous, as you can imagine,” he said. “When taking my first exam, I was constantly turning to the girl next to me because in Poland, [testing] is very collaborative. Here, it’s the opposite.”
In addition to holding such high grades, Zbylut is co-captain of his school’s United Nations team; founder of its debate team; president of its mock-trial team and editor of the school newspaper. And, just for kicks, he plays soccer.
With such credentials, Lauer asked, why did Zbylut apply to so many schools when he knew he’d be accepted to so many of them?
“That isn’t really true, especially the last decade,” Zbylut explained. “[It’s] very competitive. We’re into the single digits when it comes to acceptance rates.
“I thought of myself as a great candidate, but I was never certain of getting into a single one college.”
Zbylut plans to study politics, law and philosophy at Harvard. But there was one school that actually did turn him down — the Massachusetts Institute of Technology.
Zbylut said he didn’t mind the snub.
“I really don’t regret it, because I would never be as passionate as a student they potentially could have given the spot to,” he said. “I’m hoping that the spot they gave would have been to someone who is very passionate about politics and everything.”
Subscribe to:
Comments (Atom)